M2:84 — چشم چون بستی تو را تاسه گرفت / نور چشم از نور روزن کی شکفت‌؟

Rumi menggunakan analogi sederhana untuk menjelaskan sebuah prinsip spiritual yang mendalam. Ia mengingatkan kita pada pengalaman fisik yang lazim: saat kita menutup mata di ruangan yang terang, kita merasakan semacam kegelisahan atau kerinduan (tāseh) untuk membuka mata kembali. Kegelisahan ini, kata Rumi, adalah hasrat alami cahaya di dalam mata kita untuk bersatu kembali dengan sumber cahaya di luar.

Dalam konteks bagian ini, Rumi sedang membangun argumen tentang hukum tarik-menarik spiritual: yang bercahaya mencari yang bercahaya, yang baik mencari yang baik. Ayat ini berfungsi sebagai bukti dari dunia inderawi. Sama seperti mata fisik yang merindukan cahaya jendela, mata batin atau "mata hati" (časm-e del) juga merasakan kegelisahan serupa ketika terpisah dari Cahaya Ilahi yang abadi. Kegelisahan spiritual kita, menurut Rumi, adalah bukti bahwa jiwa kita secara inheren merindukan Sumbernya, sama seperti mata yang merindukan cahaya untuk dapat melihat.

مولانا در این بخش از مثنوی، قانون «جذب» را شرح می‌دهد که هر چیزی، هم‌جنس و هم‌سنخ خود را جذب می‌کند؛ همانطور که «نوریان» طالب «نوریان» هستند. او برای ملموس کردن این مفهوم، از یک مثال ساده و روزمره استفاده می‌کند: تجربه‌ی بستن چشم‌ها.

وقتی چشم فیزیکی را می‌بندیم، نوعی بی‌قراری و دلتنگی (تاسه) به ما دست می‌دهد، زیرا از نور روزن و روشنایی بیرون جدا افتاده‌ایم. این اشتیاق برای باز کردن چشم و دیدن نور، نشانه‌ی نیاز و وابستگی چشم به نور است. اما مولانا بلافاصله یک پرسش کلیدی مطرح می‌کند: آیا نورِ خودِ چشم، از نور پنجره به وجود آمده است؟ پاسخ منفی است. نور چشم (توانایی بینایی) جوهری مستقل و درونی است که با نور بیرونی (که از روزن می‌آید) ارتباط برقرار می‌کند تا دیدن ممکن شود. این دو نور از یک جنس نیستند، اما به هم نیاز دارند و جدایی‌شان اضطراب‌آور است.

این مثال، پلی است برای رسیدن به معنای اصلی. همان‌طور که چشمِ سر برای نورِ بیرون بی‌تابی می‌کند، «چشم دل» نیز برای «نور حقیقت» و روشنایی معنوی بی‌قرار است. این بی‌قراری و اضطراب درونی ما، نشانه‌ی فراق از اصل نورانیِ خودمان است. این بیت در واقع مقدمه‌ای است برای بیت بعدی که این قیاس را کامل می‌کند و می‌گوید اگر با چشم باز هم احساس دلتنگی و «تاسه» می‌کنی، بدان که چشم دلت را بسته‌ای و باید آن را بگشایی.