Lezen› Daftar 6› Het afkeuren van oude tradities die het genot van het geloof belemmeren en een teken zijn van zwakke oprechtheid, en rovers zijn van honderdduizenden dwazen, zoals zij de wegversperring waren geworden voor de eunuch en de schapen, en hij durfde niet door te gaan. De eunuch vroeg de herder: 'Deze schapen van jou doen mij veel pijn.' Hij zei: 'O man, als er een ader van mannelijkheid in jou is, zijn ze allemaal jouw offer. En als je een eunuch bent, is elk van hen een draak voor jou.' Er is een andere eunuch die, als hij de schapen ziet, onmiddellijk van de weg terugkeert en niet durft te vragen, bang dat als hij vraagt, de schapen hem zullen aanvallen en bijten.› Vers 194

M6:194 — خود یکی بوطالب آن عم رسول / می‌نمودش شنعهٔ عربان مهول

خود یکی بوطالب آن عم رسولمی‌نمودش شنعهٔ عربان مهول
✦ Geef deze beyt weer in Nederlands

M6:194

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — uit zijn opgenomen Masnavi-lezingen

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: حتی ابوطالب، آن عموی پیامبر، از سرزنش عرب‌ها هول‌زده می‌نمود.

شرح

این بیت، که در بطن مثنوی گنجانده شده است، تنها روایتی تاریخی نیست؛ بلکه آیه‌ای است که به یکی از عمیق‌ترین و پنهان‌ترین موانع سلوک انسانی اشاره می‌کند: «ناموس پوسیده» یا شرم ناشی از قضاوت‌های اجتماعی. ابوطالب، عموی گرانقدر رسول اکرم، در اینجا به مثابه نمادی از انسانی ظاهر می‌شود که با وجود قرابت سببی و حتی تصدیق قلبی حقانیت پیامبر، نتوانست ایمان خود را آشکارا ابراز کند. علت این ناکامی؟ «می‌نمودش شنعهٔ عربان مهول»؛ یعنی طعن و ملامت اعراب، ترس عظیمی در دل او افکنده بود. او بیم داشت که مبادا بگویند: «به خاطر طفلکی که پرورش داده، دین اجدادی‌اش را ترک کرده است.» این ترس از «چه می‌گویند مردم»، همچون پرده‌ای ضخیم، بین او و ابراز حقیقت حایل شد.

من این را همان درسی می‌دانم که مولانا در جای دیگری، دربارهٔ «رمز گفتن» و «بیان احوال دیگران» می‌آورد. برای آنکه «احوال تو» را به راستی بازگو کنم، ناچارم «احوال دیگران» را به زبان رمز بگویم تا آنان که اهل رمزگشایی‌اند، پیام را دریابند. این پرده‌پوشی و گریز از تصریح، خود نوعی تدبیر و مکر است؛ مکری که مولانا آن را از «دل» یا به تعبیر دقیق‌تر، از حسام‌الدین، آموخته تا از «چشم بد» و «زخم‌های روح‌فرسا» در امان بماند. ابوطالب نیز در پی حفظ خود از همین زخم‌ها بود؛ زخم‌هایی که از زبان مردم و قضاوت‌های اجتماعی سرچشمه می‌گیرند.

رسول خدا به او اصرار می‌ورزد: «ای عم، یک شهادت تو بگو / تا کنم با حق خصومت بهر تو.» این تعبیر «خصومت کردن با حق» در اینجا به معنای دشمنی با خدا نیست، بلکه یعنی «من وکیل مدافع تو در پیشگاه حق خواهم شد.» اما ابوطالب، در پاسخ به این پیشنهاد شگفت‌انگیز، به ضرب‌المثلی عربی تمسک می‌جوید: «کل سر جاوز الاثنین شا.» هر رازی که از میان دو لب یا دو نفر بگذرد، دیگر سر نمی‌ماند و شایع می‌شود. او نگران آشکار شدن ایمان پنهانی‌اش بود و بیم داشت که در میان اعراب خوار و بی‌مقدار گردد. این «بددلی» و عدم شجاعت در ایستادن بر سر حقیقت، در نگاه مولانا، نتیجهٔ فقدان «لطف ما سبق» و «جذب حق» است. اگر جذبهٔ حق او را فرامی‌گرفت و لطف ازلی نصیبش می‌شد، بی‌تردید این ترس از قضاوت مردم در او باقی نمی‌ماند؛ او نیز همچون سایر یاران پیامبر، پای ایمانش می‌ایستاد و جان فدا می‌کرد.

این حکایت ابوطالب فقط به او یا آن دوران محدود نمی‌شود. در عصر حاضر نیز کم نیستند کسانی که در اعماق وجودشان به حقیقتی ایمان دارند، اما از اظهار آن شرمنده‌اند؛ شرمنده از اینکه مبادا «مدرن» یا «روشنفکر» به حساب نیایند، مبادا مورد تمسخر قرار گیرند. این گونه ترس‌ها و شرم‌ها، همان «ناموس پوسیده‌ای» است که آزادی روح را سلب کرده و مانع از ظهور حقیقت در وجود آدمی می‌شود. اینجاست که مولانا دست استغاثه به درگاه خداوند برمی‌دارد و از «دو شاخهٔ اختیارات خبیث» پناه می‌جوید، چرا که اختیار، اگرچه امانت الهی است، اما می‌تواند آدمی را در چاه ویل این گونه سوءانتخاب‌ها گرفتار سازد. داستان ابوطالب نمادی است از این دست‌آویزهای مکرآمیز دل و ترس‌های خردکننده‌ای که مانع می‌شود انسان بر سر انتخاب خویش بایستد و بهای آن را بپردازد.

نکات کلیدی

  • ترس از قضاوت اجتماعی (ناموس پوسیده) می‌تواند مانعی بزرگ بر سر راه اظهار حقیقت و ایمان قلبی باشد.
  • ابوطالب نمونه‌ای از کسی است که ترس از سرزنش مردم (شنعه اربان) او را از اعلام ایمانش بازداشت.
  • شجاعت واقعی در گرو ایستادگی بر سر اعتقاد قلبی، حتی در مواجهه با فشارهای اجتماعی است.
  • فقدان «لطف ما سبق» و «جذب حق» می‌تواند منجر به «بددلی» و عدم توانایی در ابراز حقیقت شود.
  • داستان ابوطالب تلنگری است به همه ما که مبادا به دلیل هراس از «چه می‌گویند مردم»، از خویشتن حقیقی خود و حقیقت درونی‌مان فاصله بگیریم.

Sources: d6-s05 · 23:44 d6-s05 · 24:52 d6-s05 · 25:55

❋

به زبانِ تو — Je eigen taal · AI

❋

Discussie — Vraag over dit vers — beantwoord vanuit de Masnavi, met elk vers geciteerd

Je gesprek blijft op dit apparaat, tenzij je het deelt.

Wat lezers vroegen

Nog geen vragen gedeeld — die van jou kan de eerste zijn.