Lezen› Daftar 6› Het afkeuren van oude tradities die het genot van het geloof belemmeren en een teken zijn van zwakke oprechtheid, en rovers zijn van honderdduizenden dwazen, zoals zij de wegversperring waren geworden voor de eunuch en de schapen, en hij durfde niet door te gaan. De eunuch vroeg de herder: 'Deze schapen van jou doen mij veel pijn.' Hij zei: 'O man, als er een ader van mannelijkheid in jou is, zijn ze allemaal jouw offer. En als je een eunuch bent, is elk van hen een draak voor jou.' Er is een andere eunuch die, als hij de schapen ziet, onmiddellijk van de weg terugkeert en niet durft te vragen, bang dat als hij vraagt, de schapen hem zullen aanvallen en bijten.› Vers 204

M6:204 — جذب یک راههٔ صراط المستقیم / به ز دو راه تردد ای کریم

جذب یک راههٔ صراط المستقیمبه ز دو راه تردد ای کریم
✦ Geef deze beyt weer in Nederlands

M6:204

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — uit zijn opgenomen Masnavi-lezingen

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: ای کریم، جذب شدن به راه یکتا و صراط مستقیم، بهتر از تردد و دوگانگی راه است. معنا: مولانا در این بیت، خسته از سرگردانی و تردید میان دو راه، آرزو می‌کند که خداوند او را تنها به یک راه راستین جذب کند تا از مشقت انتخاب رهایی یابد.

شرح

این بیت در ادامهٔ فغان جان‌سوز مولانا از بار اختیار و ترددی است که از آن سرچشمه می‌گیرد. من بارها گفته‌ام که اختیار، گرچه در ظاهر ثروتی عظیم و مایهٔ امتیاز انسان از حیوانات است، اما در بطن خود می‌تواند منشأ مصائب و جان‌کندن‌های روحی باشد. «دو شاخه اختیار» که مولانا در ابیات پیشین به آن اشاره کرده، همان دوگانگی‌ای است که انسان را در دوراهی‌ها و چندراهی‌های سهمگین گرفتار می‌کند. تردید و تحیر حاصل از این انتخاب‌ها، گاه سعادت یا شقاوت آدمی را رقم می‌زند.

من این را پاره‌ای از شجاعت و صداقت عارفانهٔ مولانا می‌دانم که اینچنین از «اختیارات خبیث» سخن می‌گوید. او اختیاری را که می‌تواند به خبث و خباثت آلوده شود، از خداوند نمی‌خواهد، بلکه آرزو می‌کند که خداوند آن را از او پس بگیرد. این یک وضعیت فراتر از اختیار، یا پیش از آن است؛ وضعیتی که در آن انسان از تردد جان‌سوز معاف می‌شود. این دقیقاً همان مسیری است که صوفیه افراطی، یعنی آنانی که می‌خواستند به جای انسان مختار، به فرشتگانی بی‌اختیار و نیکو تبدیل شوند، پیش گرفته بودند. مولانا در اینجا تقریباً به همان سمت گام برمی‌دارد.

من این را در نقطهٔ مقابلِ ایدهٔ اقبال لاهوری می‌بینم که بر تقویت اختیار تأکید داشت. مولانا در این بیت فریاد برمی‌آورد که «جذب یک راههٔ صراط‌المستقیم / به ز دو راه تردد ای کریم». او می‌خواهد به جای مواجهه با دو راه و تردید میان آنها، تنها به یک راه مستقیم جذب شود؛ راهی که از پیش تعیین شده و دغدغه‌ای برای انتخاب باقی نمی‌گذارد. او مشقت این دوگانگی را «جان کندن» توصیف می‌کند، زیرا حتی اگر در نهایت هر دو راه نیز به مقصد و معبود واحد برسند — «زین دو ره گرچه همه مقصد تویی» — اما «رزم همچون بزم نیست». یعنی نبرد و کشمکش انتخاب هرگز به شیرینی و راحتی یک مجلس بزم نیست. این کشمکش خود عذابی است که مولانا از آن به درگاه حق پناه می‌برد.

این فغان مولانا یادآور امانتی است که خداوند بر آسمان‌ها و زمین و کوه‌ها عرضه کرد و آنها از حمل آن سر باز زدند، اما انسان آن را پذیرفت. آن امانت، بی‌شک، بار سنگین اختیار و انتخاب بود. مولانا اینجا از خداوند می‌خواهد که او را از این بار سنگین رهایی بخشد و به جذبه‌ای یکتا و بی‌تردید رهنمون سازد.

نکات کلیدی

  • مولانا از بار سنگین اختیار و تردید میان دو راه فغان می‌کند.
  • او آرزوی جذب شدن به راهی یکتا و مستقیم را دارد تا از مشقت انتخاب رهایی یابد.
  • اختیار، گرچه موهبتی الهی و عظیم است، می‌تواند به «اختیارات خبیث» و پیامدهای سهمگین منجر شود.
  • وضعیت دوگانگی انتخاب، حتی اگر مقصد نهایی یکی باشد، برای مولانا «جان کندن» است؛ زیرا «رزم همچون بزم نیست» (کشمکش نبرد، آسودگی بزم را ندارد).
  • این میل به رهایی از اختیار، شبیه آرزوی تبدیل شدن به فرشتگانی است که نیک‌اند اما بار انتخاب ندارند.
  • فغان مولانا پژواکی از بار سنگین «امانت» اختیار است که آسمان‌ها و زمین از حمل آن سرباز زدند.

Sources: d6-s06 · 00:15:22 d6-s06 · 00:18:20 d6-s05 · 26:28:00

❋

به زبانِ تو — Je eigen taal · AI

❋

Discussie — Vraag over dit vers — beantwoord vanuit de Masnavi, met elk vers geciteerd

Je gesprek blijft op dit apparaat, tenzij je het deelt.

Wat lezers vroegen

Nog geen vragen gedeeld — die van jou kan de eerste zijn.