Lezen Daftar 6 Het afkeuren van oude tradities die het genot van het geloof belemmeren en een teken zijn van zwakke oprechtheid, en rovers zijn van honderdduizenden dwazen, zoals zij de wegversperring waren geworden voor de eunuch en de schapen, en hij durfde niet door te gaan. De eunuch vroeg de herder: 'Deze schapen van jou doen mij veel pijn.' Hij zei: 'O man, als er een ader van mannelijkheid in jou is, zijn ze allemaal jouw offer. En als je een eunuch bent, is elk van hen een draak voor jou.' Er is een andere eunuch die, als hij de schapen ziet, onmiddellijk van de weg terugkeert en niet durft te vragen, bang dat als hij vraagt, de schapen hem zullen aanvallen en bijten. Vers 206

M6:206 — زین دو ره گرچه به جز تو عزم نیست / لیک هرگز رزم هم‌چون بزم نیست

زین دو ره گرچه به جز تو عزم نیستلیک هرگز رزم هم‌چون بزم نیست
✦ Geef deze beyt weer in Nederlands

M6:206

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — uit zijn opgenomen Masnavi-lezingen

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: گرچه در این دو راهی جز ارادهٔ تو هدایت‌گر نیست، اما نبرد انتخاب هرگز به شیرینی وصال و آرامش محفل بزم نیست. معنا: مولانا در اینجا از دشواری اختیار و انتخاب در دوراهی‌ها می‌نالد و می‌گوید که مسیر تصمیم‌گیری، حتی اگر نهایتاً به سوی خدا باشد، همواره آکنده از کشمکش است و با آسودگی خاطرِ بزم یکی نیست.

شرح

مولانا در این بیت و ابیات پیش از آن، فریاد می‌کند و ناله سر می‌دهد به درگاه پروردگار از «دو شاخه اختیار» و تردیدی که در جان آدمی از این موهبت عظیم پدید می‌آید. اختیار، فی‌نفسه، نیکوست و حتی تمایز میان انسان و حیوانات دیگر است. اما این ثروت بزرگ، عواقب و پیامدهایی سهمگین و «استخوان‌شکن» دارد که می‌تواند آدمی را در دوراهی‌های عجیب و غریبی گرفتار کند؛ دوراهی‌هایی که سعادت یا شقاوت او در گرو انتخاب‌های دشوار میان آنهاست. به همین سبب است که مولانا تعبیر «اختیارات خبیث» را به کار می‌برد؛ نه به این معنا که اختیار فی‌ذاته خبیث است، بلکه به این معنا که اختیار بالقوه می‌تواند به سوی خبث و خباثت ره بنماید و همین بالقوگی، جان را می‌آزارد.

من می‌بینم که مولانا در این بیت عمق درد خود را از این کشاکش بیان می‌کند. می‌گوید: «زین دو ره گرچه به جز تو عزم نیست»، یعنی حتی اگر من میان دو راه مردد باشم، در نهایت مقصد و مطلوب من جز تو نیستی و ارادهٔ حقیقی من فقط به سوی توست. حتی با وجود این یقین غایی، نفسِ انتخاب میان این دو راه یک «جان کندن» تمام‌عیار است. مولانا این حالت را با تمثیل «رزم» و «بزم» روشن می‌کند. «رزم» یعنی نبرد، کشاکش و درگیری دائمی درونی که در هنگام انتخاب دامنگیر انسان می‌شود. این وضعیت هرگز به آرامش، آسودگی و وصال «بزم» نمی‌رسد. بزم، محفل وصال و شادی است؛ حالتی که در آن تردیدها مرتفع شده و راه، بی‌ابهام گشته است. مولانا آرزومند چنین بزم بی‌دردسری است و از رزمِ پرمشقت اختیار می‌نالد.

این ناله مولانا را می‌توان با آرزوی صوفیان افراطی مقایسه کرد که می‌خواستند چون فرشتگان باشند؛ نیکوکار اما بی‌اختیار. چنین خواسته‌ای، بی‌شک از رنج گزنده‌ترین پیامدهای اختیار برمی‌خیزد. خداوند به آسمان‌ها و زمین امانت اختیار را عرضه کرد و آنها از حمل آن سر باز زدند، چنانکه در قرآن آمده: «اشفقن ان یحملنها»؛ اما انسان این امانت را پذیرفت. همین پذیرش، انسان را به موجودی «جون‌کَن» در مسیر انتخاب بدل کرده است. مولانا در اینجا آرزوی یک «صراط المستقیم» یک‌راهه را دارد که انسان را از این «تردد و تحیر جانسوز» برهاند.

نکات کلیدی

  • اختیار، موهبتی الهی و مایهٔ تمایز انسان، اما در عین حال منبعی برای کشاکش درونی و رنج تصمیم‌گیری است.
  • دوراهی‌های زندگی، حتی با علم به این که نهایتشان به سوی خداست، خود نوعی «جان کندن» و نبرد درونی است.
  • مولانا به جای رزمِ اختیار و تردید، آرزومند بزمِ وصال و مسیر یکتا و بی‌ابهام است.
  • خواستهٔ مولانا برای رهایی از اختیار، بازتابی از همان ترسی است که آسمان‌ها و زمین از حمل امانت الهی داشتند.
  • این بیت نشان می‌دهد که کمال عارف، لزوماً در تقویت اختیار نیست، بلکه گاهی در آرزوی فراتر رفتن از آن برای رسیدن به بی‌نیازی و یکتایی است.

Sources: d6-s06 · 00:15:22 d6-s06 · 00:18:20 d6-s05 · 26:28:00

به زبانِ تو — Je eigen taal · AI

Discussie — Vraag over dit vers — beantwoord vanuit de Masnavi, met elk vers geciteerd

Je gesprek blijft op dit apparaat, tenzij je het deelt.

Wat lezers vroegen

Nog geen vragen gedeeld — die van jou kan de eerste zijn.