Lezen Daftar 6 Gebed en toevlucht zoeken tot God tegen de beproeving van de vrije wil en tegen de beproeving van de oorzaken van de vrije wil. De hemelen en aarde klaagden en vreesden de vrije wil en de oorzaken van de vrije wil. En de schepping van de mens raakte verslaafd aan het zoeken naar zijn vrije wil en de oorzaken van zijn vrije wil, zoals een zieke die zichzelf weinig vrije wil toekent, gezondheid wil, wat de oorzaak is van vrije wil, zodat zijn vrije wil toeneemt, en een positie wil, zodat zijn vrije wil toeneemt. En de landing van Gods toorn in vroegere volkeren was overmatige vrije wil en de oorzaken van vrije wil. Niemand heeft ooit een arme farao gezien. Vers 239

M6:239 — او مهذب گشته بود و آمده / کبر را و نفس را گردن زده

او مهذب گشته بود و آمدهکبر را و نفس را گردن زده
✦ Geef deze beyt weer in Nederlands

M6:239

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — uit zijn opgenomen Masnavi-lezingen

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: او شخصیتی پالوده و آراسته شده بود و فرارسیده بود، در حالی که غرور و نفس سرکش خود را کاملاً از میان برداشته بود. معنا: این بیت دربارهٔ انسان کاملی سخن می‌گوید که با تزکیهٔ نفس و مبارزه با خودخواهی و غرور، به مرتبه‌ای بلند از رشد معنوی دست یافته است.

شرح

این بیت تصویری از انسان کامل و مهذبی به دست می‌دهد که به مقامی والا دست یافته است. چگونه؟ مولانا اینجا از تعبیری بسیار قاطع استفاده می‌کند: «کبر را و نفس را گردن زده». این یک نماد است، نمادِ نابودیِ قطعیِ غرور و نفسِ سرکش، نه صرفاً مهار کردن یا رام ساختن آن‌ها. بی‌تردید، انسان تا خود و خودخواهی را از میان بر ندارد، به این مرحله از تهذیب و پالودگی نخواهد رسید.

به خوبی می‌دانید که انسان‌ها از چهار اضطراب بنیادین رنج می‌برند: اضطراب مرگ، تنهایی، پوچی و مسئولیت و آزادی. مولانا به زیبایی تمام توضیح می‌دهد که چگونه آدمی از «هستیِ» خود، از این «خودی» که اسباب مسئولیت و دوزخِ فکر و ذکر اختیاری است، می‌گریزد. از «خود» فرار می‌کند تا دمی از هوشیاری و آگاهی بگریزد و این بار سنگین را بر دوش نکشد. چگونه می‌گریزد؟ یا به «مستی» و باده‌نوشی و سماعِ غافل‌کننده، یا به «شغل» و کار زیاد که او را از خودش غافل کند. به تعبیر مولانا، «جمله عالم ز اختیار و هست خود / می‌گریزد در سر سرمست خود». اینها راه‌هایی است که انسانِ عادی برمی‌گزیند تا از «زندان» هستیِ مسئولیت‌برانگیز خود رهایی یابد. این فرار از «خود» به «بی‌خودی» است، اما نه بی‌خودی حقیقی که از طریق فنا حاصل می‌شود، بلکه بی‌خودیِ کاذب که از طریق غفلت و سرگرم کردن خویشتن است.

اما راهی که این بیت ترسیم می‌کند، مسیری کاملاً متفاوت است. این راه فرار نیست، بلکه روبرو شدن و مبارزه کردن است. آن کس که «مهذب گشته بود و آمده»، کسی است که راه حل واقعی را یافته است. او نه به مستی پناه برده، نه به کثرت مشاغل. بلکه نفس و کبر را «گردن زده» است. این به معنای «مردن پیش از مردن» است. یعنی داوطلبانه، خودی را که مایهٔ اضطراب و زندان است، می‌کشد و فنا می‌کند تا از قید و بند آن رها شود. این همان سبک‌روحی مولاناست که همواره بر آن تأکید داشته‌ام. هنگامی که انسان خواسته‌ها و خودخواهی‌های خود را می‌کاهد و خود را از سلطهٔ کبر و نفس می‌رهاند، دایرهٔ اختیارات و مسئولیت‌هایش نیز کوچکتر می‌شود و در نتیجه، بار اضطراب ناشی از آزادی نیز برداشته می‌گردد. این، راهِ «قناعت» و «ساده‌زیستی» است که مولانا و عارفان حقیقی معرفی می‌کنند؛ راهی که در آن، آدمی از قدرت خود می‌کاهد تا از اضطراب مسئولیت ناشی از آن بکاهد. این طریق، برخلاف فرارهای موقتی و کاذب، به سعادتی پایدار و «بی‌خودیِ» حقیقی منتهی می‌شود.

نکات کلیدی

  • «مهذب گشتن» به معنای پالایش روح از کبر و نفس اماره است، نه صرفاً مهار آن‌ها.
  • تهذیب نفس و گردن زدن کبر، راه حقیقی رهایی از اضطراب‌های بنیادین انسانی (مرگ، تنهایی، پوچی، مسئولیت) است.
  • مولانا مسیر این بیت را در تقابل با راه‌های کاذب فرار از خود (مانند مستی یا سرگرمی بی‌حاصل) معرفی می‌کند.
  • این مبارزه درونی به «سبک‌روحی» و «بی‌خودی» حقیقی می‌انجامد که با «مردن پیش از مردن» قابل حصول است.
  • با کاهش خواسته‌ها و خودخواهی‌ها، بار مسئولیت و اضطراب ناشی از آزادی و انتخاب نیز کاهش می‌یابد.
  • «قناعت» و «ساده‌زیستی» از ابزارهای مهم در این مسیر تهذیب و رهایی است.

Sources: d6-s07 · 23:45 d6-s07 · 29:55 d6-s07 · 33:00 d6-s07 · 35:15 d6-s07 · 45:00 d6-s07 · 48:00

به زبانِ تو — Je eigen taal · AI

Discussie — Vraag over dit vers — beantwoord vanuit de Masnavi, met elk vers geciteerd

Je gesprek blijft op dit apparaat, tenzij je het deelt.

Wat lezers vroegen

Nog geen vragen gedeeld — die van jou kan de eerste zijn.