Lezen Daftar 6 Het verhaal van Abd al-Ghaus en hoe hij door de djinns werd ontvoerd, en hoe hij jarenlang onder de djinns woonde, en hoe hij na jaren terugkeerde naar de stad en zijn eigen kinderen niet meer verdragen kon, vanwege zijn verwantschap en sympathie met de djinns. Vers 2983

M6:2983 — بود جنسیت در ادریس از نجوم / هشت سال او با زحل بد در قدوم

بود جنسیت در ادریس از نجومهشت سال او با زحل بد در قدوم
✦ Geef deze beyt weer in Nederlands

M6:2983

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — uit zijn opgenomen Masnavi-lezingen

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: علاقه و هم‌ذاتی ادریس به ستارگان بود، هشت سال او با زحل در حضور و همراهی بود. معنا: این بیت به پیوند عمیق و هم‌جنسی ادریس پیامبر با عالم ستارگان اشاره دارد و حکایت از آن می‌کند که او به دلیل این خویشاوندی با سیارات، از جمله زحل، معاشرت طولانی داشته است.

شرح

من بر این باورم که مولانا در این بیت، یکی از بنیادی‌ترین قوانین جهان هستی را با روایتی شگفت‌انگیز توضیح می‌دهد: قانون «جنسیت» و «هم‌جنسی». این همان اصلی است که می‌گوید «کبوتر با کبوتر، باز با باز». مولانا پیش‌تر اشاره کرده بود که «لاابالی لاابالی آورد / زانکه جنس هم بوند اندر خرد»؛ اینجا این اصل را در ابعادی کیهانی بسط می‌دهد.

ادریس، شخصیتی است که نامش در قرآن نیز آمده و در تورات با نام‌های هنوخ یا اخنوخ شناخته می‌شود. افسانه‌ها و اسطوره‌های فراوانی پیرامون او شکل گرفته‌اند؛ برخی او را با الیاس پیامبر یکی می‌دانند و بعضی دیگر او را همان «هرمس» حکیم رازدان یونان باستان قلمداد می‌کنند که حتی واژه «هرمنوتیک» نیز از نام او برساخته شده است. این اسطوره‌سازی‌ها باعث شده‌اند تا ادریس در هاله‌ای از رازآلودگی قرار گیرد و مولانا نیز، مطابق عادت خود، بر غلظت این افسانه‌ها می‌افزاید تا نکته‌ای عمیق‌تر را بیان کند.

نکته اساسی اینجاست که ادریس، به دلیل «جنسیت» و خویشاوندی ذاتی‌اش با عالم نجوم، با ستارگان هم‌نشین و هم‌راز می‌شود. او نه تنها با آن‌ها می‌نشیند، بلکه به آن‌ها درس می‌دهد و اسرار جهان را با ایشان در میان می‌گذارد. «هشت سال او با زحل بد در قدوم» نشان از معاشرت طولانی و عمیق او با سیارات دارد. زحل یا کیوان، در باورهای کهن، ستاره‌ای نحس و شوم شناخته می‌شده است، در مقابل مشتری یا هرمز که سعد و خوش‌یمن است. این اشاره به زحل، صرفاً یک نام‌بردن نیست، بلکه نشان‌دهنده احاطه مولانا بر نجوم سنتی و نمادشناسی آن است. ادریس با وجود نحسی زحل، با آن همراهی می‌کند، چرا که جنسیت و هم‌جوشی، بر این دسته‌بندی‌ها غلبه می‌کند.

مولانا در ادامه، تصویری خیال‌انگیز می‌آفریند که پس از «غیبت» و بازگشت ادریس به زمین، ستارگان «خوش صف زده» و «حاضر شده» در محضر او به درس نجوم می‌نشینند. این سخنان، هرچند در بادی امر غریب می‌نمایند، اما در بستر اسطوره‌شناسی و جهان‌بینی مولانا، دارای معنای عمیقی هستند. این «جذب جنسیت» است که ستارگان را از افلاک به محضر ادریس می‌کشاند.

این هم‌نشینی ادریس با ستارگان، ما را به یاد نظریه «موسیقی افلاک» فیثاغورسیان می‌اندازد؛ نظریه‌ای که مولانا نیز در جای دیگری بدان اشاره کرده است: «پس حکیمان گفتند این لحن‌ها / از دوار چرخ بگرفتیم ما». طبق این نظر، سیارات با نظمی خاص می‌چرخند و موسیقی لطیفی ایجاد می‌کنند که ریشه موسیقی زمینی است. بنابراین، آواز ستارگان، نوای فرشتگان و موسیقی بهشتی است که در این دنیا نیز احوال ما را بهشتی می‌کند. اینجاست که درک می‌کنیم چرا ادریس می‌تواند با ستارگان هم‌کلام شود و درس نجوم بگوید؛ او در حال شنیدن و انتقال همان «موسیقی کل» است که از افلاک بر زمین می‌تراود.

نکات کلیدی

  • قانون «جنسیت» یا «هم‌جنسی» (like attracts like) اصلی بنیادی در هستی است که در این بیت تبیین می‌شود.
  • ادریس نماد هم‌بستری وجودی میان انسان و کیهان است؛ او به دلیل خویشاوندی ذاتی، می‌تواند با ستارگان معاشرت و به آن‌ها تعلیم دهد.
  • اشاره به «زحل» (کیوان) با وجود نحس‌بودن در نجوم سنتی، نشانگر قدرت «جنسیت» در غلبه بر تقسیم‌بندی‌های ظاهری است.
  • تصویر درس‌دادن ادریس به ستارگان، انعکاس‌دهنده نظریه فیثاغورسی «موسیقی افلاک» است که در آن، چرخش سیارات نوای ازلی کیهانی را تولید می‌کند.
  • روایات پیرامون ادریس (از قرآن تا هرمس یونانی) نشان می‌دهد که مولانا از اسطوره‌های کهن برای بیان حقایق عمیق عرفانی استفاده می‌کند.

Sources: d6-s67 · 34:23 d6-s67 · 35:40 d6-s67 · 36:31 d6-s67 · 46:53 d6-s67 · 48:18 d6-s67 · 50:28

به زبانِ تو — Je eigen taal · AI

Discussie — Vraag over dit vers — beantwoord vanuit de Masnavi, met elk vers geciteerd

Je gesprek blijft op dit apparaat, tenzij je het deelt.

Wat lezers vroegen

Nog geen vragen gedeeld — die van jou kan de eerste zijn.