Lezen Daftar 6 De gelijkenis van een scheelziende persoon, zoals die vreemdeling genaamd 'Umar, die van de ene winkel naar de andere werd verwezen, en hij begreep niet dat alle winkels één zijn in die zin dat men geen brood aan 'Umar verkoopt. 'Ik zal hier repareren. Ik heb een fout gemaakt. Mijn naam is geen 'Umar. Als ik in deze winkel berouw en herstel, zal ik brood vinden uit alle winkels in deze stad. En als ik zonder herstel zo doorga als 'Umar, en deze winkel passeer, dan ben ik beroofd en scheelziend, en ik heb deze winkels als gescheiden beschouwd.' Vers 3239

M6:3239 — بر یکی خر بار لعل و گوهرست / بر یکی خر بار سنگ و مرمرست

بر یکی خر بار لعل و گوهرستبر یکی خر بار سنگ و مرمرست
✦ Geef deze beyt weer in Nederlands

M6:3239

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — uit zijn opgenomen Masnavi-lezingen

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: بر پشت یک خر، بار لعل و گوهر است؛ بر پشت خری دیگر، بار سنگ و مرمر است. معنا: این بیت به سادگی بیان می‌کند که در جهان، بارها و ارزش‌های متفاوتی وجود دارد؛ همان‌طور که خری گوهر حمل می‌کند، خری دیگر سنگ.

شرح

این بیت، بی‌تردید، در امتداد همان بحث مهمی است که پیش‌تر در داستان مرد عمرنام در شهر کاشان گفتم؛ بحثی که محور آن وحدت‌بین بودن و تفاوت آن با احولی (دوبین بودن) است. اگرچه در نگاه اول ممکن است این بیت صرفاً به تفاوت ظاهری میان چیزها اشاره داشته باشد، اما در عمق، یک نکته‌ی معرفتی عمیق‌تر را بیان می‌کند: لزوم تمییز و تشخیص در عین دیدن وحدت.

مولانا پیش از آوردن این بیت می‌فرماید: «همه یک حکم ندارند.» و دقیقاً همین جاست که باید نکته‌ی اصلی را دریافت. درست است که در حکمت توحیدی، همه چیز از یک اصل و یک مبدأ سرچشمه می‌گیرد و جلوه‌های همان «بی‌صورتی» است که در «با صورت» تجلی کرده، اما این به معنای همسان‌انگاری مطلق نیست. بله، در شهر کاشان همه دکان‌ها «یکی» بودند در بی‌نان دادن به عمر. آنجا وحدت در یک کنش واحد پدیدار شد. اما اینجا، این بیت به ما می‌آموزد که هرچند همه چیز مظهر حق است، اما این مظاهر از حیث کیفیت و ارزش یکسان نیستند.

بر پشت یکی خر، بار لعل و گوهر است؛ یعنی ارزشمند و گران‌بهاست. بر پشت دیگری، بار سنگ و مرمر است؛ یعنی اگرچه ممکن است مفید باشد، اما ارزش معنوی و وجودی لعل و گوهر را ندارد. چشمی که تربیت شده است و «شه شناس» است، باید بتواند «شاه را در هر لباس» بشناسد، اما در عین حال، «لباس‌ها» را نیز از هم تمییز دهد. نادیده گرفتن این تفاوت‌های کیفی، خود نوعی «احولی» است. این‌که همه چیز را یکسان و برابر فرض کنیم، یک ساده‌سازی افراطی و گمراه کننده است. این همان خطایی است که مولانا بلافاصله بعد از این بیت هشدار می‌دهد: «بر همه چوهات و این حکمت مران.» یعنی با یک چوب، همه را نرانی. یک حکم واحد را بر همه‌ی این مظاهر جاری نکنی.

این بینش، تفاوتی اساسی میان نگاه عرفانی و نگاهی است که ممکن است به نوعی وحدت‌گرایی سطحی و بی‌ریشه بیفتد. عرفان، با تمام تأکیدش بر وحدت وجود و توحید، هرگز به این معنا نیست که ما از تفاوت‌های ماهوی و کیفی اشیاء و افراد غافل شویم. خیر، بلکه بالعکس، بصیرت عارف، به او امکان می‌دهد که ضمن دیدن «دریای معانی» در پس «کف روی آب»، بتواند جنس هر «کف» را نیز بشناسد. این‌که برخی نفوس «بار لعل و گوهر» می‌برند و برخی دیگر «بار سنگ و مرمر»، واقعیتی است که حکیم نباید از آن چشم بپوشد. این بیت به ما می‌گوید که درک عمیق از هستی، مستلزم دیدن تفاوت‌ها در بستر وحدت، و تشخیص کیفیت‌ها در میان انبوه صورت‌هاست؛ چرا که آن «آب» واحد، می‌تواند در «جو»ی خاصی «غنچه» بدهد و در «جو»یی دیگر، فقط تصویر «ماه» را بازتاب دهد.

نکات کلیدی

  • درک هستی مستلزم تشخیص تفاوت‌های کیفی (لعل و گوهر در برابر سنگ و مرمر) در عین دیدن وحدت بنیادین است.
  • همه چیز، گرچه مظهری از یک حقیقت واحد است، اما از لحاظ ارزش و کیفیت یکسان نیست؛ از «یک چوب راندن» همه چیز اشتباه است.
  • بینش عرفانی فراتر از ساده‌سازی‌های افراطی است که همه‌ی مظاهر را همسان می‌شمارد.
  • بصیرت «شه‌شناس» یعنی شناخت «شاه در هر لباس»، اما در عین حال، شناخت و تمایز میان خود لباس‌ها نیز.
  • مولانا به ما می‌آموزد که ارزش‌گذاری و تمییز میان جلوه‌های مختلف هستی، جزء ضروری درک جامع توحید است.

Sources: d6-s72 · 00:54:10

به زبانِ تو — Je eigen taal · AI

Discussie — Vraag over dit vers — beantwoord vanuit de Masnavi, met elk vers geciteerd

Je gesprek blijft op dit apparaat, tenzij je het deelt.

Wat lezers vroegen

Nog geen vragen gedeeld — die van jou kan de eerste zijn.