Lezen› Daftar 6› Khwarezmshah, moge God hem genadig zijn, ziet tijdens een rit in zijn escorte een zeer zeldzaam paard, en het hart van de koning hecht zich aan de schoonheid en behendigheid van dat paard. Imad al-Mulk koelt het paard af in het hart van de koning, en de koning verkiest zijn woorden boven zijn eigen zicht, zoals de wijze, moge God hem genadig zijn, in de Ilahi-nameh zei: 'Als de tong jaloers wordt, zul je Josef in karwaskatoen vinden.' Vanwege de jaloerse tussenkomst van de broeders van Josef, werd zoveel schoonheid in de harten van de kopers verborgen en leek het lelijk, zozeer dat 'zij behoorden tot de onverschilligen ten aanzien van hem.'› Vers 3364

M6:3364 — که عمادالملک بد پای علم / بهر هر مظلوم و هر مقتول غم

که عمادالملک بد پای علمبهر هر مظلوم و هر مقتول غم
✦ Geef deze beyt weer in Nederlands

M6:3364

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — uit zijn opgenomen Masnavi-lezingen

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: عمادالملک، پناهگاه استوار و پای‌علمِ هر ستم‌دیده و هر غم‌کشته‌ای بود. معنا: این بیت، وزیر نیکوکار، عمادالملک را توصیف می‌کند که برای تمامی ستم‌دیدگان و رنجوران، پناهی امن و استوار بود؛ جایی که می‌توانستند از بیداد رهایی یابند.

شرح

من در این بیت، تصویری از یک وزیر نیک‌سیرت را می‌بینم که در دوران استبداد، نقش یک پناهگاه را ایفا می‌کرد. مولانا نام عمادالملک را به میان می‌آورد و او را «پای علم» می‌خواند. این تعبیر، بسیار دقیق و تاریخی است؛ در زمان‌های گذشته، وقتی که غوغا و بلوا می‌شد یا ستمی بزرگ می‌رفت، مردم به «پای علم» پناه می‌بردند، جایی که علم یا پرچمی نصب می‌شد و هر که به آنجا می‌رسید، از تعرض در امان می‌ماند. این مانند رسم «بست‌نشینی» بود. عمادالملک برای هر مظلوم و هر کسی که غم، او را کشته بود و جانش را به لب رسانده بود، چنین مأمنی بود.

او پیش سلطان، چون پیامبری بود؛ نه به این معنا که خود پیامبر بود، بلکه نفوذ کلام و خیرخواهی‌اش به او مقامی قدسی می‌بخشید. مولانا او را بی‌طمع، اصیل، پارسا، ریاضت‌کش (رایض) و اهل تهجد (شب‌خیز) توصیف می‌کند. این اوصاف نشان می‌دهد که او مردی معنوی بود که به دنبال «خورشید غیب» می‌گشت، همچون هلالی که گرد خورشید می‌گردد. این مرد در مقام وزارت، خود «غریب» و «محتبس» بود؛ یعنی جایگاه واقعی او در آن دربار مستبد نبود، اما این جامه را پوشیده بود و بر آن جایگاه نشسته بود تا بتواند از کسی دستگیری کند، آتش خشم سلاطین را فرو بنشاند و از فجایع بکاهد.

عرفای ما در توجیه نزدیکی به قدرت‌های مستبد، همین منطق را داشتند. از آنجا که تئوری سیاسی دیگری در کار نبود و سلاطین قلدری بر سر کار بودند که گاه در مستی یا خشم، فرمان قتل بی‌گناهان را می‌دادند، تنها راه باقی‌مانده برای خیرخواهی و تخفیف شر، این بود که افراد نیکی چون عمادالملک در کنارشان باشند. آن‌ها می‌کوشیدند تا دل شاه را نرم کنند، فجایع را کاهش دهند و مصلحتی را ولو به قیمت پوشیدن جامه‌ای که درخورشان نبود، پیش ببرند. این همان «جلاء الاحزان» است که حتی در دل سیاست‌های آلوده هم می‌تواند جلوه کند، اما نه با سستی و انفعال، بلکه با پایمردی و بصیرت. عمادالملک نمونه‌ای از این «مردان در تبعید» است که در عالم ظاهر، در یک مقام دنیوی قرار گرفته‌اند، اما دلشان به معنویت و خدمت به خلق گره خورده است.

نکات کلیدی

  • «پای علم» نمادی از پناهگاهی امن در دوران بی‌عدالتی است که انسان‌های نیکوکار ایجاد می‌کردند.
  • این بیت نشان می‌دهد که چگونه افراد معنوی می‌توانستند در دل نظام‌های استبدادی، نقش ناجی را ایفا کنند.
  • عمادالملک نمونه‌ای از ریاضت‌کشانی است که به جای گوشه‌نشینی کامل، با حضور در قدرت به خلق خدمت می‌کردند.
  • مفهوم «مقتول غم» بر رنج‌های روحی و یأس‌های عمیق اشاره دارد که نیاز به پناه و دلجویی دارد.

Sources: d6-s75 · 01:11:03 d6-s75 · 01:13:17

❋

به زبانِ تو — Je eigen taal · AI

❋

Discussie — Vraag over dit vers — beantwoord vanuit de Masnavi, met elk vers geciteerd

Je gesprek blijft op dit apparaat, tenzij je het deelt.

Wat lezers vroegen

Nog geen vragen gedeeld — die van jou kan de eerste zijn.