Lezen Daftar 6 Over het feit dat deze trots niet alleen aan die Indiër toebehoorde, maar dat elke mens in elk stadium door zulke trots is getroffen, behalve wie God beschermt. Vers 342

M6:342 — این سخن پایان ندارد بازگرد / سوی شاه و هم‌مزاج باز گرد

این سخن پایان ندارد بازگردسوی شاه و هم‌مزاج باز گرد
✦ Geef deze beyt weer in Nederlands

M6:342

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — uit zijn opgenomen Masnavi-lezingen

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: این گفتار (دربارهٔ توبه و نسیان) پایانی ندارد؛ بازگرد به سوی شاه و یارانی که هم‌خوی اویند، بازگرد. معنا: مولانا در این بیت، با قطع سخنی که به فرجام نمی‌رسد، خواننده را فرامی‌خواند تا از گریزهای موضوعی به سوی هستهٔ اصلی وجود بازگردد: به حضرت حق و اولیای او که با ذات الهی هم‌مزاج و هم‌نفس شده‌اند.

شرح

در این بیت، مولانا گویی مکثی می‌کند و به خواننده می‌گوید: «این سخن پایان ندارد». این نه صرفاً یک جملهٔ تعارفی، بلکه نمادی از سبک و شیوهٔ خاص مولانا در سخن گفتن است. او همچون رودخانه‌ای جوشان، کلام را جاری می‌کند و گاهی برای هدایت رود به مسیر اصلی، خود دست به کار می‌شود. مثنوی، نه کتابی با طرح و نقش از پیش تعیین‌شده چون معماری حافظ، بلکه جوششی طبیعی و بی‌واسطه است. این «پایان ندارد» اشاره به مباحثی است که پیش‌تر دربارهٔ طبیعت نفسانی انسان و افتادن در دام لذایذ زودگذر و سپس پشیمانی و «ده دادن» (یعنی با ده انگشت پس زدن و نفی کردن) آن‌ها داشته است. لذت‌هایی که آدمی را چون پروانه به سوی آتش می‌کشانند و سوزاننده از آب درمی‌آیند.

امر «بازگرد» یک فراخوان اصیل معنوی است. از چه بازگردیم؟ از این فراز و فرودهای نفسانی، از این چرخ زدن‌های بی‌حاصل حول آتشی که نورش فریبنده و باطنش سوزنده است. از این تجربه‌های مکررِ نسیان و توبه که آدمی را در همان جای خود نگه‌می‌دارد. مولانا می‌خواهد ما را از دایرهٔ تکرار و سردرگمی بیرون بکشد و به سوی اصلی‌ترین حقیقت وجود هدایت کند. این، بازگشت به «اصل خویش» است؛ همان چیزی که در آغاز مثنوی فرمود: «هر کسی کو دور ماند از اصل خویش / باز جوید روزگار وصل خویش».

«سوی شاه» یعنی سوی خداوند، حضرت حق که پادشاه مطلق هستی است. این بازگشت به سوی مبدأ و معشوق ازلی است. در نگرش مولانا، این پادشاه غایب نیست، بلکه حاضر و «نزدیک‌تر از من به من است». جدایی ما هرگز به معنای تنهایی نیست؛ ما غریب و مهمان این جهانیم، اما تنها نیستیم. راه بازگشت گشوده است.

اما «هم‌مزاج باز گرد» از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. «باز» در ادبیات عرفانی نمادی از اولیای حق و عارفان بالله است که همواره در شکار حقایق‌اند و بر بازوی پادشاه نشسته‌اند. این اشارهٔ مولانا به «فی مقعد صدق عند ملیک مقتدر» (قرآن ۵۴:۵۵) است؛ مقامی که مقعد صدق است، در حضور پادشاه مقتدر. «هم‌مزاج» بودن با شاه به این معناست که این اولیا به چنان مقام قرب و فنا رسیده‌اند که طبیعت و خوی آن‌ها با اراده و صفات الهی هم‌خوان شده است. آن‌ها تجلی‌گاه ارادهٔ حق‌اند. همان‌طور که در داستان دقیقی در دفتر سوم مثنوی دیدیم، کسانی چون دقیقی، هنوز دعا می‌کنند و شفقت می‌ورزند، اما اولیایی هستند که «زبانشان بسته باشد از دعا» و از بس به قضای الهی راضی‌اند، دیگر چیزی نمی‌خواهند. این‌ها همان «هم‌مزاج بازان»‌اند.

پس، این بیت تنها یک تذکر نیست، بلکه یک دستورالعمل سلوکی‌ست: از جزئیات و معترضات عالم بگذر، به سوی کل و مطلق بازگرد، و در این راه، همنشین کسانی باش که خود به آن مقصد رسیده‌اند و با شاه هم‌نفس و هم‌مزاج گشته‌اند. این بازگشت، نه از سر ترس، که از شوق وصال و برای وصول به یقین است؛ یقین و وصالی که گوهر نایاب دوران ماست.

نکات کلیدی

  • مولانا در این بیت به شیوهٔ خودآگاهانه، سخن را قطع می‌کند و شنونده را فرامی‌خواند تا از حاشیه‌ها به متن اصلی بازگردد.
  • فراخوان «بازگرد» دعوتی است برای رها شدن از لذایذ زودگذر دنیا و چرخه‌های بی‌پایان پشیمانی و توبه که در نهایت انسان را در همان نقطهٔ اول رها می‌کند.
  • «سوی شاه» اشاره به بازگشت به سوی خداوند، مبدأ و معشوق ازلی است که همواره حاضر و نزدیک است؛ نه بازگشت از غیبت، بلکه از غفلت.
  • «هم‌مزاج بازان» نماد اولیای الهی هستند که با مقام فنا به چنان نزدیکی با حضرت حق رسیده‌اند که طبع و اراده‌شان با ارادهٔ الهی هم‌خوان شده است.
  • این بیت دستورالعملی سلوکی است برای همنشینی با عارفانی که خود به مقصد رسیده‌اند و با پادشاه هستی هم‌نفس گشته‌اند.
  • بازگشت به سوی شاه و هم‌مزاجان او، راهی به سوی وصول (وصال) و یقین است؛ هدف اصلی سلوک معنوی در مثنوی.

Sources: d6-s09 · 00:08:20 d6-s09 · 00:09:13 d6-s09 · 00:10:17

به زبانِ تو — Je eigen taal · AI

Discussie — Vraag over dit vers — beantwoord vanuit de Masnavi, met elk vers geciteerd

Je gesprek blijft op dit apparaat, tenzij je het deelt.

Wat lezers vroegen

Nog geen vragen gedeeld — die van jou kan de eerste zijn.