Lezen› Daftar 6› De heer zegt in de droom tegen de bemiddelaar de bedragen van de schuld van die vriend die was gekomen, en wijst de plaats aan waar het zilver is begraven, en geeft de boodschap aan de erfgenamen: 'Zeker, ze moeten het niet te veel vinden en er niets van terugnemen, en zelfs als hij niets ervan accepteert, of een deel niet accepteert, moeten ze het daar laten, zodat ieder die wil het kan nemen, want ik heb geloften afgelegd bij God dat geen enkel graan van dat zilver naar mij of mijn familie zal terugkeren.' Tot het einde.› Vers 3549

M6:3549 — هر که آنجا بگذرد زر می‌برد / نیست هدیهٔ مخلصان را مسترد

هر که آنجا بگذرد زر می‌بردنیست هدیهٔ مخلصان را مسترد
✦ Geef deze beyt weer in Nederlands

M6:3549

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — uit zijn opgenomen Masnavi-lezingen

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: هر کس از آنجا که زر نهاده شده، بگذرد و بردارد، آن زر را مال خود می‌کند؛ چرا که هدیهٔ خالصانهٔ بندگان مخلص بازگردانده نمی‌شود. معنا: این بیت بیان می‌دارد که بخشش‌های از سر اخلاص و وفای به عهد، هرگز پس گرفته نمی‌شوند و هر که از برکت آن بهره ببرد، بر او حلال و گوارا خواهد بود.

شرح

در این بیت، مولانا به یکی از نکات ظریف و عمیق اخلاقی و عرفانی اشاره می‌کند که هم در فقه و هم در اخلاق اسلامی دارای اهمیت است. داستان خواجهٔ درگذشته‌ای که در رؤیا وصیت می‌کند تا اموالش به فردی بدهکار بخشیده شود و تأکید می‌کند که هیچ جزء آن مال بازپس گرفته نشود، زمینه‌ساز فهم این بیت است. خواجه در خواب به روشنی می‌گوید که با خداوند نذر کرده است که حتی ذره‌ای از آن مال به او یا بازماندگانش بازنگردد و این عین اخلاص است.

من می‌بینم که مولانا در اینجا به تمایزی کلیدی میان حکم فقهی و حکم اخلاقی می‌پردازد. از منظر فقهی، بازپس گرفتن هبه (عطیه) در شرایطی خاص ممکن است جایز باشد؛ مثلاً اگر گیرنده در مال مورد هبه تصرفی نکرده باشد، دهنده می‌تواند آن را بازستاند. اما از منظر اخلاقی، این عمل به شدت نکوهیده است. در روایات اسلامی، و مولانا نیز صراحتاً به آن اشاره می‌کند، بازگرداندن عطیه به مثابهٔ بازگشت سگ به قی خود شمرده شده است: «العائد في هبته كالكلب يعود في قيئه». این تشبیه، زشتی عمل را به اوج خود می‌رساند و از این رو، برای اهل دل و مخلصان، چنین کاری هرگز متصور نیست.

بیت می‌فرماید: «هر که آنجا بگذرد زر می‌برد»، یعنی آن زر، آنچنان از ملک صاحبش خارج شده که هر رهگذری نیز می‌تواند از آن بهره‌مند شود، بی‌آنکه صاحب اصلی یا وارثانش حقی بر آن داشته باشند. این نشان‌دهندهٔ وفای خواجه به نذر خویش با "ذوالجلال" است. نذری که با خداوند بسته شده، برگشت‌ناپذیر است و از جانب مخلصان، چون شیری است که از پستان دوشیده شده و به آن بازنمی‌گردد. اخلاص در اینجا به معنای بریدن کامل از تعلق و عدم توقع هرگونه بازگشت یا منتی است. چنین هدیه‌ای، مسترد نمی‌شود، نه از سوی خداوند و نه از سوی بندهٔ مخلص. این درس بزرگ در وفاداری به نذر و اخلاص در بخشش، برای همهٔ ما راهگشاست.

نکات کلیدی

  • بخشندگی خالصانه، برگشت‌ناپذیر است و نشان از وفای به عهد با خداوند دارد.
  • مولانا میان حکم فقهی (جواز پس گرفتن هبه در شرایطی) و حکم اخلاقی (نکوهش شدید آن) تمایز قائل می‌شود.
  • هدیهٔ مخلصان چون شیری است که از پستان دوشیده شده و هرگز به جایگاه اولیهٔ خود بازنمی‌گردد.
  • اخلاص در بخشش یعنی عدم توقع هرگونه بازگشت یا منت، حتی پس از مرگ.
  • مالی که از سر اخلاص بخشیده شود، حتی برای رهگذران نیز حلال و گوارا است.

Sources: d6-s78 · 46:00 d6-s78 · 47:22 d6-s78 · 59:00 d6-s78 · 59:30 d6-s78 · 01:01:17

❋

به زبانِ تو — Je eigen taal · AI

❋

Discussie — Vraag over dit vers — beantwoord vanuit de Masnavi, met elk vers geciteerd

Je gesprek blijft op dit apparaat, tenzij je het deelt.

Wat lezers vroegen

Nog geen vragen gedeeld — die van jou kan de eerste zijn.