Lezen Daftar 6 Het verhaal van de twee broers, de een baardeloos en de ander kaal, die op een nacht in een ongehuwd huis sliepen. Toevallig stapelde de baardeloze bakstenen op zijn zitvlak. Uiteindelijk kwam de kruiper en verwijderde de bakstenen met list en zachtheid van achter hem. Het kind werd wakker en ruziede: 'Waar zijn deze bakstenen? Waar hebt u ze gebracht en waarom hebt u ze meegenomen?' Hij zei: 'Waarom hebt u deze bakstenen daar neergelegd?' Tot het einde. Vers 3845

M6:3845 — کودک امرد به صورت بود زشت / هم نهاد اندر پس کون بیست خشت

کودک امرد به صورت بود زشتهم نهاد اندر پس کون بیست خشت
✦ Geef deze beyt weer in Nederlands

M6:3845

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — uit zijn opgenomen Masnavi-lezingen

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: آن کودک امرد در ظاهر زشت بود، با این حال، بیست خشت در پشت خود نهاد.

معنا: مولانا در این بیت، به ظاهر متناقض و با نگاهی عمیق، به کودکی امرد اشاره می‌کند که برای دفاع از خود در برابر تعرض، اطراف خود را با خشت محافظت می‌کند.

شرح

مولانا، آن دریای معارف الهی، گه‌گاه برای رساندن نکته‌های عمیق عرفانی و اجتماعی، از حکایات شگفت و حتی به ظاهر نامتعارف بهره می‌گیرد. این بیت بخشی از داستانی است که ایشان برای بیان یک معرفت کلیدی به کار بسته است: داستانی از دو برادر که یکی کوسه بود و دیگری امرد. اگرچه در این بیت خاص می‌گوید که کودک امرد «به صورت بود زشت»، اما تمام روند داستان و نکته‌ای که مولانا از آن استخراج می‌کند، بر فرضِ زیبایی و مطلوبیتِ این کودک بنا شده است؛ گویی مولانا در اینجا با بیانی دوپهلو یا حتی کنایی، به ظاهر امر اشاره می‌کند تا در ادامه، عمق ماجرا را عیان سازد. این کودک امرد، که از تعرض بداندیشان در امان نیست، در عزب‌خانه‌ای که اقامت دارد، به دور خود بیست خشت می‌چیند تا از خود محافظت کند.

من این را بارها گفته‌ام که مولانا، برخلاف برخی معاصرانش، نه تنها از بیان واقعیت‌های اجتماعی پرهیز نمی‌کرد، بلکه حتی زشت‌ترین جنبه‌های آن را نیز برای کشف حقایق والا به کار می‌گرفت. در این داستان، آن لوطیِ متجاوز آرام آرام و پنهانی می‌خزد و خشت‌ها را برمی‌دارد تا به نیت پلید خود برسد. این حکایت، به ظاهر رکیک، محملی می‌شود برای مولانا تا یکی از جدی‌ترین نقدهای اجتماعی‌اش را مطرح کند: نقد بر برخی خانقاه‌ها و محیط‌های صوفیانه که به جای آنکه پناهگاه امن سالکان باشند، خود به «عزب‌خانه»هایی بدل شده بودند که پاک‌دامن‌ترین افراد نیز در آن در امان نبودند.

کودک امرد، در ابیات بعدی، به صراحت گلایه می‌کند که حتی در «بهترین مکان» — یعنی خانقاه — نیز در امان نبوده است. این نقد مولانا بسیار تامل‌برانگیز است؛ او که خود پرورده و عاشق محیط‌های عرفانی بود، چشمانش را بر کژی‌ها نمی‌بست. اما نکته از این فراتر می‌رود: مولانا از این داستان، نتیجه‌ای اخلاقی و عرفانی استخراج می‌کند. او می‌گوید برادر دیگر که کوسه بود و تنها «چهار مو بر زنخدان» داشت، با وجود زیبایی‌اش، کسی سراغش نمی‌رفت و همین، «عنایت الهی» بود. یعنی گاهی اوقات، آنچه ما از آن غافل هستیم، یک موی ساده بر صورت، یک نشانه ظاهری، می‌تواند پرده‌ای از عنایت الهی باشد که ما را از شرور حفظ کند. مولانا به ما می‌آموزد که تکیه بر «خشت‌ها» و تدابیر بیرونی، بی‌حکمت الهی و عنایت باطنی، کاری از پیش نمی‌برد. آنکه محفوف به عنایت حق است، بی‌نیاز از هر خشتی، در امان است؛ و آنکه این عنایت را ندارد، با بیست خشت و بیشتر نیز ایمن نخواهد بود. این داستانی است برای تمایز میان محافظت ظاهری و حمایت باطنی، میان کوشش بشری و لطف ربانی.

نکات کلیدی

  • مولانا از حکایتی به ظاهر رکیک، برای نقد صریح کج‌روی‌های اخلاقی و اجتماعی، حتی در محیط‌های مذهبی و عرفانی (خانقاه‌ها) استفاده می‌کند.
  • بی‌اثر بودن تکیه بر تمهیدات ظاهری (خشت‌ها) برای حفظ امنیت و پاکدامنی، در غیاب عنایت و لطف الهی.
  • نشانه‌ای کوچک مانند 'چهار مو بر زنخدان'، در کنایه به عنایت الهی، می‌تواند محافظتی عمیق‌تر و بی‌نیاز از تلاش بیرونی فراهم آورد.
  • داستان، تمایز میان محافظت بشری (تکیه بر خشت) و حمایت غیبی (عنایت الهی) را به روشنی بیان می‌کند.
  • این بیت و داستان مرتبط با آن، نشان‌دهنده عمق نگاه مولانا به پدیده آسیب‌های اجتماعی و اخلاقی در جامعه زمان خود است.

Sources: d6-s86 · 55:03 d6-s86 · 57:51 d6-s86 · 01:00:31

به زبانِ تو — Je eigen taal · AI

Discussie — Vraag over dit vers — beantwoord vanuit de Masnavi, met elk vers geciteerd

Je gesprek blijft op dit apparaat, tenzij je het deelt.

Wat lezers vroegen

Nog geen vragen gedeeld — die van jou kan de eerste zijn.