Lezen Daftar 6 Na hun geheime verblijf in de steden van China, in de hoofdstad, en na een lange periode van ongeduld, verloor de oudste zijn geduld en zei: 'Ik ga, vaarwel. Ik zal mezelf aan de koning aanbieden, maar een stap die mij naar mijn doel brengt, of ik werp mijn hoofd als offer.' En: 'O voeten, breng mij naar het doel en de wens, of leg mijn hoofd neer, net als mijn hart, uit zijn handen.' En het advies van zijn broers had geen nut voor hem: 'O berisper van geliefden, laat een groep die God heeft misleid; hoe kunt u hen leiden?' Tot het einde. Vers 4149

M6:4149 — بنگر ای از جهل گفته ناحقی / پر ز سرهای بریده خندقی

بنگر ای از جهل گفته ناحقیپر ز سرهای بریده خندقی
✦ Geef deze beyt weer in Nederlands

M6:4149

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — uit zijn opgenomen Masnavi-lezingen

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: بنگر ای کسی که از سرِ جهل، سخنِ ناحق گفته‌ای، / (بنگر که) خندقی پُر از سرهای بریده است! معنا: این بیت هشداری است سهمگین به حاکمی ستمگر که از سرِ نادانی و خودکامگی، خون‌های بسیاری ریخته؛ او را به تماشای نتیجهٔ مهیب اعمالش فرامی‌خواند.

شرح

این بیت، هشداری سوزناک است که در قلب حکایتی از مثنوی، از زبان برادران به شاهزاده‌ای خودکامه و خونریز گفته می‌شود. اما این سخن، فراتر از یک داستان، تجلی موضع راسخ مولانا و به تبع آن، دیدگاه من است در باب تقدس بی‌چون‌وچرای جان آدمی.

من، بارها تأکید کرده‌ام که «جان آدمی شریف است.» نه فقط جانِ مؤمن و صالح، که جان کافر و جانی نیز، گران است و ارج‌دار. خداوند متعال فرموده: «ولقد کرمنا بنی آدم»؛ این تکریم، عام است و شامل همهٔ فرزندان آدم می‌شود. اینکه داوود نبی (علیه‌السلام) با وجود فرمان الهی برای جهاد، از سوی پروردگارش توبیخ شد که به دست او معبدی ساخته نخواهد شد، چرا که خون بندگان خدا را ریخته بود، گواه همین حقیقت است: جان نزد خداوند عزیز است، حتی اگر ریختنش به امر الهی باشد.

من، از ارزان شدن جان در روزگار خودمان، در گذشته و حال، رنج می‌برم. این تناقض در رفتار و گفتار بشر، که برای نجات یک هم‌وطن یا هم‌کیش خود از هیچ کوششی فروگذار نمی‌کند، اما چشم بر هزاران سر بریده می‌بندد و جان‌های بربادرفته را نادیده می‌انگارد، زخم بر دل می‌زند. این بیت مولانا، فریادی است بر سر این خودخواهی و این اخلاق ناقص.

مولانا در این بیت، علت این فجایع را «جهل» و «ناحقی» می‌داند. یعنی نادانیِ حاکم، که منجر به گفتار و کردار ناروا می‌شود. پس از این بیت نیز می‌گوید: «خندقی از قعر خندق تا گلو / پر ز سرهای بریده زین غلو». این «غلو» یا «علوی» (بلندپروازی‌های بی‌جا) و «دعوی» (ادعاهای باطل) است که آدمیان را به کشتن یکدیگر می‌کشاند. مولانا با بیان «هان ببین این را به چشم اعتبار»، ما را فرامی‌خواند تا به چشم عبرت، به این فجایع نگاه کنیم؛ نه فقط به‌عنوان یک واقعهٔ تاریخی، بلکه به‌عنوان درسی اخلاقی برای همهٔ زمان‌ها.

این نقد مولانا، منحصر به یک پادشاه خاص نیست، بلکه نقدِ هرگونه خودکامگی و نادانی‌ست که منجر به ریخته‌شدن خون بی‌گناهان می‌شود. این پیامی است جاودانه که همواره باید به آن گوش فرا داد: «آدمیت هنوز خیلی ناقص است، اخلاق هنوز خیلی لازم است، ادیان برای آموختن اخلاق هنوز بسیار بسیار ضروری هستند، پیامبران هنوز باید به ما درس اخلاق بدهند، ما هنوز خیلی دوریم.»

نکات کلیدی

  • تقدس جان آدمی: جان آدمی، حتی جان کافران و جانیان، نزد خداوند و در اخلاق متعالی مقدس است و نباید ارزان انگاشته شود.
  • نکوهش خونریزی از سر جهل: ریختن خون بی‌گناهان، چه در گذشته و چه در عصر حاضر، از قبیح‌ترین اعمال است که ریشه در جهل و خودکامگی دارد.
  • نقد تناقض اخلاقی: این بیت، تناقض اخلاقی کسانی را که جانِ خودی را عزیز می‌دارند و جانِ دیگری را بی‌بها می‌کنند، به شدت محکوم می‌کند.
  • لزوم عبرت‌آموزی از تاریخ: باید با چشم اعتبار و عبرت به نتایج ظلم نگریست و از فجایع گذشته درس گرفت تا خطاهای پیشینیان تکرار نشود.
  • پایان‌ناپذیری نیاز به اخلاق: با وجود پیشرفت‌های بشری، نیاز به درس اخلاق پیامبران و ادیان برای ریشه‌کن کردن ستم و خونریزی، همچنان ضروری و حیاتی است.

Sources: d6-s93 · 39:05 d6-s93 · 42:49 d6-s93 · 45:00

به زبانِ تو — Je eigen taal · AI

Discussie — Vraag over dit vers — beantwoord vanuit de Masnavi, met elk vers geciteerd

Je gesprek blijft op dit apparaat, tenzij je het deelt.

Wat lezers vroegen

Nog geen vragen gedeeld — die van jou kan de eerste zijn.