Lezen Daftar 6 Die persoon bereikt Egypte en komt 's nachts naar buiten in de straat om te bedelen, en de nachtwaker grijpt hem. En zijn doel wordt door de nachtwaker bereikt na vele slagen. 'En het kan zijn dat jullie iets haten, terwijl het goed voor jullie is.' En Zijn uitspraak, de Verhevene: 'God zal spoedig na moeilijkheid gemak brengen.' En Zijn uitspraak, vrede zij met hem: 'Verhevig, o benauwdheid, dan zult ge verlicht worden.' En de gehele Koran en de geopenbaarde boeken bevestigen dit. Vers 4252

M6:4252 — ناگهانی خود عسس او را گرفت / مشت و چوبش زد ز صفرا  ناشکفت

ناگهانی خود عسس او را گرفتمشت و چوبش زد ز صفرا  ناشکفت
✦ Geef deze beyt weer in Nederlands

M6:4252

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — uit zijn opgenomen Masnavi-lezingen

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: ناگهان، خودِ عسس او را به چنگ آورد و به خاطر خشم و تندخویی‌اش، با مشت و چوب به او ضربه زد و هیچ رحم و مروتی از خود نشان نداد. معنا: این بیت ماجرای دستگیری ناگهانی و ضرب و شتم درویش گدا توسط پاسبان را روایت می‌کند که از سر خشم و سوءظن، بی‌رحمانه او را می‌زند و مهربانی نمی‌کند.

شرح

این بیت، صحنه‌ای مهیج و دردناک از حکایت آن درویش بغدادی را به تصویر می‌کشد که در شب، به قصد گدایی از خانه بیرون آمده و ناگهان در چنگ عسس گرفتار می‌شود. نکتهٔ کانونی اینجاست که مولانا عمل عسس را به «صفرا»ی او پیوند می‌زند؛ «مشت و چوبش زد ز صفرا ناشکفت». صفرا نزد حکمای قدیم، علت خشم و تندمزاجی بود و مولانا خود در جای دیگر آن را به تنگ‌حوصلگی و زود جوش آوردن افراد با «مزاج گرم» ترجمه می‌کند. پس، این عسس از سر بدخلقی و تنگ‌روحی، که مزاج صفراوی‌اش به او تحمیل کرده، بی‌رحمانه درویش را می‌نوازد و هیچ «شکفتگی» و گشایشی در دلش راه نمی‌یابد تا به حال او ترحم کند.

اما این رویداد تنها معلول خلق و خوی فردی عسس نیست، بلکه در بستر اجتماعی و حکومتی زمان خود نیز ریشه دارد. مولانا بلافاصله پس از این بیت به این نکته اشاره می‌کند که در آن شب‌ها، دزدان بسیار شده بودند و حاکم شهر نیز حکمی قاطع صادر کرده بود که هر که شب‌هنگام در کوچه دیده شد، دستش بریده شود، حتی اگر از خویشان خود حاکم باشد. او عسس‌ها را نیز به شدت تهدید کرده بود که بر دزدان رحم نکنند و عشوه و زر (رشوه) ایشان را نپذیرند. این نکته، بُعدی عمیق‌تر به ماجرا می‌بخشد: خشونت عسس نه فقط از صفرا و طبع تند، بلکه از فشار و ترسی که از جانب حکومت بر او وارد می‌شده نیز نشأت می‌گیرد؛ او در موقعیتی قرار گرفته که باید بی‌رحمانه عمل کند تا خود مورد مواخذه قرار نگیرد.

مولانا این حکایت را به نامه‌ای از امام علی (ع) به مالک اشتر پیوند می‌زند که در آن بر «عام» در برابر «خاص» تأکید شده و ضرورت فدا کردن مصلحت جزء (انگشت گزیده) برای حفظ کل (پیکر) یادآوری می‌شود. این سختی و ضرب و شتمی که بر درویش بی‌گناه می‌رود، در نگاه مولانا یک آزمایش و شدت گرفتنِ «ازمه» است. پیش از این، من بارها تأکید کرده‌ام که مولانا به حدیث شریف «اشْتَدِّي أَزْمَةُ تَنْفَرِجِي» عمیقاً باور دارد؛ یعنی سختی چنان باید اوج بگیرد تا ناگهان به گشایش بدل شود. این کتک خوردن درویش، اوج آن شدت و مشقتی است که مقدمهٔ فرج و گشایش او خواهد شد؛ چرا که به او فرصت می‌دهد تا «حال راست» خود را بازگوید و صدق گفتارش، دل عسس را «بشکفاند» و او را به حقیقت رهنمون شود. پس این بیت نه فقط وصف یک واقعهٔ خشن، که تصویری از منطق جهان مولاناست: بی‌رحمیِ ظاهری، گاه پله‌ای است برای رسیدن به گشایش و ظهور حقیقت.

نکات کلیدی

  • خشم (صفرا) و سوءظن می‌تواند قلب انسان را سخت و بی‌رحم کند و مانع از درک حقیقت شود.
  • فشارهای بیرونی و حکومتی گاهی به رفتارهای بی‌رحمانه و تعصب‌آمیز دامن می‌زنند.
  • این ضرب و شتم، مرحله‌ای از «شدت گرفتنِ ازمه» است که در نهایت به گشایش و ظهور حقیقت منجر می‌شود.
  • مصیبت‌ها و سختی‌های ناگهانی، می‌توانند فرصتی برای آزمون صبر و بیان حقیقت باشند.
  • مولانا خشونت را از دریچه حکمت الهی می‌بیند؛ رنجِ ظاهر گاه مقدمهٔ گشایشِ باطن است.

Sources: d6-s95 · 02:50:00 d6-s95 · 01:41:45 d6-s95 · 01:57:25

به زبانِ تو — Je eigen taal · AI

Discussie — Vraag over dit vers — beantwoord vanuit de Masnavi, met elk vers geciteerd

Je gesprek blijft op dit apparaat, tenzij je het deelt.

Wat lezers vroegen

Nog geen vragen gedeeld — die van jou kan de eerste zijn.