Lezen Daftar 6 Voltooiing van het boek Al-Muwatta’ al-Karim (Het Geroemde en Nobel Gemaakte Boek) Vers 50

M6:50 — پس بنای خلق بر اضداد بود / لاجرم ما جنگییم از ضر و سود

پس بنای خلق بر اضداد بودلاجرم ما جنگییم از ضر و سود
✦ Geef deze beyt weer in Nederlands

M6:50

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — uit zijn opgenomen Masnavi-lezingen

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: پس بنای آفرینش بر تضادهاست؛ ناگزیر ما انسان‌ها نیز پیوسته به خاطر سود و زیان در ستیزیم. معنا: این بیت بیان می‌کند که چون جهان هستی بر پایهٔ اضداد بنا شده، سرشت انسان نیز آکنده از کشمکش و نزاع است که از دغدغه‌های سود و زیان ریشه می‌گیرد.

شرح

این بیت در ادامهٔ سخن مولانا از «جنگ طبعی، جنگ فعلی و جنگ قولی» در میان اجزای عالم می‌آید؛ نزاعی هولناک که در سراسر هستی جاری‌ست. مولانا بی‌پرده و قاطع، اصل آفرینش را بر «اضداد» می‌داند. این یک مشاهدهٔ عمیق هستی‌شناسانه است: جهان بر پایهٔ تقابل‌ها و تضادها بنا شده است. به عناصر چهارگانه بنگرید، آب و آتش که هر یک «اشکنندهٔ آن دگر» است؛ این تعارض ذاتی، پایداری عالم را رقم می‌زند.

از این حقیقت هستی‌شناسانه، مولانا بلافاصله به انسان می‌رسد. ما نیز که خود پاره‌ای از این طبیعت و جزئی از این جهانیم، ناگزیر این سرشت متخاصم را به ارث برده‌ایم. «لاجرم ما جنگی‌ایم از ضر و سود»؛ یعنی این کشمکش در ما ریشه‌ای عمیق‌تر از تصمیمات لحظه‌ای دارد. ما ذاتاً اهل نبردیم و محرک اصلی این نبردها در سطح خُرد انسانی، دغدغهٔ «ضَر و سود» است — از دست دادن و به دست آوردن، ترس از زیان و شوق به منفعت.

مولانا از این جا یک پرش اخلاقی-تربیتی می‌زند. می‌گوید آدمی که با دیگران پیوسته در نزاع است، باید به درون خود بنگرد. او که «احوالم خلاف همدگر» است، چگونه می‌تواند با دیگری سازگاری کند؟ «چونکه هر دم راه خود را می‌زنم، با دگر کس سازگاری چون کنم؟» جنگ‌های بیرونی ما غالباً فرافکنی جنگ‌های درونی ماست. اینجاست که مولانا از انسان می‌خواهد که به جای مشغول شدن به «جنگ دیگران»، به «جنگ خود» بپردازد و این «جنگ گران» درونی را دریابد و حل کند. رهایی از ستیز با دیگران، از صلح با خویشتن آغاز می‌شود. این نه تنها یک تذکر روان‌شناختی است، بلکه عمق نگاه عرفانی او را نشان می‌دهد که ریشهٔ مسائل جهانی را در جان آدمی می‌جوید.

و البته، این نزاع‌ها، چه در ساحت کیهانی و چه در جان آدمی، برای سالک هوشیار، بی‌صاحب نیست. مولانا در ابیات پیشین اشاره کرده بود که «جنگ ما و صلح ما در نور عین / نیست از ما، هست بین الاصبعین»؛ یعنی در نگاه عارفانه، حتی این تضادهای بنیادین و کشمکش‌های ذاتی، در نهایت میان دو انگشت قدرت مطلقهٔ الهی می‌گردند. این بدین معناست که ساختار جهان بر اضداد بنا شده، و ما نیز تابع این ساختاریم، اما برای آن کس که چشم بینا دارد، حتی همین ذات ستیزه‌جویِ عالم و آدم نیز در حیطهٔ تدبیر و تصرف حضرت حق است.

نکات کلیدی

  • اصل خلقت بر تضاد و تقابل بنا شده است، و این سرشت عالم است.
  • انسان، به دلیل جزء بودن از این عالم، سرشتی ذاتی متخاصم دارد.
  • محرک اصلی نزاع‌های انسانی، دغدغه‌های سود و زیان (منفعت‌طلبی و زیان‌هراسی) است.
  • مولانا جنگ‌های بیرونی را فرافکنی کشمکش‌ها و اضداد درونی انسان می‌داند.
  • راه رهایی از ستیز با دیگران، شناخت و حل جنگ‌های گران درونی خویشتن است.
  • حتی تضادها و کشمکش‌ها، از منظر سالک، در حیطهٔ تدبیر و تصرف الهی است.

Sources: d6-s02 · 00:17:22 d6-s02 · 00:18:58 d6-s02 · 00:15:42

به زبانِ تو — Je eigen taal · AI

Discussie — Vraag over dit vers — beantwoord vanuit de Masnavi, met elk vers geciteerd

Je gesprek blijft op dit apparaat, tenzij je het deelt.

Wat lezers vroegen

Nog geen vragen gedeeld — die van jou kan de eerste zijn.