Lezen› Daftar 6› Het verhaal van Bilals uitspraak 'Eén! Eén!' in de hitte van de Hijaz, uit liefde voor de Profeet (v.z.m.h.), in die ochtenden dat zijn joodse meester hem uit fanatisme met een stekelige tak sloeg onder de Hijazische zon, en het bloed uit Bilals lichaam spoot. En 'Eén! Eén!' kwam onwillekeurig uit hem, zoals jammerklachten onwillekeurig uit anderen komen die pijn lijden, want hij was vervuld van de pijn van de liefde. Het streven om de pijn van de stekelige tak af te weren had geen ingang, net als de tovenaars van de Farao, en Jirjis, en vele anderen die ontelbaar zijn.› Vers 892

M6:892 — چشم او پر آب شد دل پر عنا / زان احد می‌یافت بوی آشنا

چشم او پر آب شد دل پر عنازان احد می‌یافت بوی آشنا

M6:892

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — uit zijn opgenomen Masnavi-lezingen

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: چشم ابوبکر از گریه پر شد و دلش دردمند گشت؛ از شنیدن «احد» بوی آشنایی می‌یافت. معنا: ابوبکر صدیق، با شنیدن ذکر «احد» از بلال، بی‌درنگ آن را برای روح خود آشنا یافت و این تذکر، اشک شوق و دردی عمیق در او پدید آورد.

شرح

این بیت گویای واقعه‌ای ژرف و تأمل‌برانگیز است که مولانا با لطافت تمام آن را روایت می‌کند: بلال حبشی، در زیر شکنجه‌های بی‌رحمانهٔ خواجه‌اش، نام «احد» را بر زبان می‌آورد. ابوبکر صدیق در گذر از آنجا، این بانگ را می‌شنود و بی‌درنگ در دل و جانش تحولی پدید می‌آید.

من می‌گویم کلمهٔ «عنا» در اینجا به معنای «درد» است. دل ابوبکر از درد، و چشمش از اشک پر می‌شود. اما نکتهٔ کانونی اینجاست: «زان احد می‌یافت بوی آشنا». این تعبیر، بی‌شک، یکی از کلیدی‌ترین مفاهیم مولانا در باب فطرت و ایمان است. مولانا نمی‌گوید ابوبکر به فکر فرو رفت یا به دنبال دلیل گشت؛ او می‌گوید بوی آشنا می‌یافت. این درست مثل آن است که نام دوست عزیزی را پس از سال‌ها دوری بشنوی، بی‌اختیار به وجد می‌آیی، دلت به تپش می‌افتد و این نام چنان برایت عزیز می‌شود که نمی‌توانی آن را رها کنی.

این همان نکته‌ای است که بارها بر آن تأکید کرده‌ام: پیامبران با معجزه مردم را به ایمان دعوت نکردند، بلکه با «بوی آشنای» کلامشان، دل‌ها را شیفته و شیدا ساختند. سخن آنان بر دل‌ها می‌نشست، نه از سرِ استدلال عقلی یا نمایش قدرت خارق‌العاده، بلکه از آن رو که با فطرت انسان‌ها هم‌آوا بود. درست همانند کودکی که برای گرفتن شیر از پستان مادرش، هرگز دلیل و برهان نمی‌طلبد؛ او مهر مادر را به جان درک می‌کند و از او پناه می‌جوید. این سخن پیامبر، برای اصحابش، همانند شیری بود که جانشان را سیراب می‌کرد، دوای دردشان بود و مایهٔ نشاطشان. نام خداوند نیز چنین عمل می‌کرد.

این «بوی آشنا» بی‌گمان اشاره به «روز الست» دارد؛ آن روزی که خداوند در مرتبه‌ای پیش از ولادت و آمدن به این دنیا، خود را بر ارواح آدمیان عرضه داشت و فرمود: «آیا من پروردگار شما نیستم؟» و همه گفتند: «بلی.» برخی آن «بلی» را فراموش کردند و پیامبران آمدند تا آن خاطرهٔ ازلی را یادآوری کنند. بلال یکی از همان کسانی بود که با شنیدن این صدای آشنا، به اصل خویش بازگشت، مجذوب شد و تا پای جان بر عهد خود ایستاد. او «بوی آشنای» عهد ازل را از کلمهٔ «احد» استشمام می‌کرد، بویی که از زبان جانِ آشنای پیامبر بر می‌خاست؛ جلال و عظمت خداوند در کلام ایشان جلوه‌گر شده بود و نفوذی داشت که در عمق جان‌ها می‌نشست و دل‌ها را عاشق می‌کرد.

نکات کلیدی

  • «بوی آشنا» از نام «احد»، بازتابی از فطری بودن و ازلی بودن شناخت خداوند در جان انسان است.
  • ایمان حقیقی با شیفتگی و انجذاب آغاز می‌شود، نه با استدلال‌های عقلی یا اثبات معجزات.
  • درد و رنج بلال، تجلی عشقی است که همه دشواری‌ها را آسان می‌کند و در نهایت به وجد تبدیل می‌شود.
  • کلام پیامبر و نام خدا، یادآور عهد «الست» و اتصال ازلی انسان با پروردگار است.
  • شناخت حق، نه محصول جدل و برهان، بلکه نتیجهٔ انس و الفت با حقیقتی ازلی است که در ژرفای روح نهفته است.

Sources: d6-s20 · 04:46:39 d6-s20 · 07:13:28 d6-s20 · 08:01:09

❋

به زبانِ تو — Je eigen taal · AI

❋

Discussie — Vraag over dit vers — beantwoord vanuit de Masnavi, met elk vers geciteerd

Je gesprek blijft op dit apparaat, tenzij je het deelt.

Wat lezers vroegen

Nog geen vragen gedeeld — die van jou kan de eerste zijn.