لوستل دفتر ۶ د هغه ناروغ کیسه چې طبیب په هغه کې د روغتیا امید ونه لید بيت ۱۳۰۱

M6:1301 — پس جلیس الله گشت آن نیک‌بخت / کو به پهلوی سعیدی برد رخت

پس جلیس الله گشت آن نیک‌بختکو به پهلوی سعیدی برد رخت
✦ دا بیت په پښتو وړاندې کړئ

M6:1301

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — د هغه د مثنوي له ثبت شویو لیکچرونو څخه

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: آن نیک‌بخت که بساط خود را کنار یک انسان سعادتمند نهاد و همنشین او شد، در واقع همنشین خدا گشت. معنا: مولانا می‌گوید سعادتمند کسی است که با یک ولیّ خدا همنشین شود، زیرا همنشینی با چنین شخصی، به معنای همنشینی با خود خداوند است.

شرح

من بارها گفته‌ام و می‌گویم که مولانا وقتی سخن از اولیای حق و سعادتمندان می‌راند، گویی ما را به اصلی‌ترین مکان حضور خداوند در این عالم رهنمون می‌شود. این بیت در پی آن روایت از رنجور و طبیب می‌آید، روایتی که نشان می‌دهد چگونه یک حادثه ظاهراً بی‌ربط می‌تواند راهگشای باطن باشد و آدمی را به خود آورد. اما نکته اینجاست: از کجا بدانیم و کجا بجوییم؟ مولانا بی‌هیچ لفافه‌ای می‌گوید: «پس جلیس‌الله گشت آن نیک‌بخت / کو به پهلوی سعیدی برد رخت».

اینجاست که مولانا معنای حقیقی «سعید» را برای ما روشن می‌کند؛ سعیدی که نه تنها مسعود است و رستگار، بلکه ولیّ و دوست خداست. کسی که رخت و بساط خویش را به کنار چنین سعادتمندی می‌برد، یعنی با او همنشین می‌شود، به حقیقت با خدا همنشین گشته است. و این نه از باب مجاز و تشبیه است، بلکه به عین حقیقت. من صددرصد بر این باورم که مولانا در اینجا از استعاره سخن نمی‌گوید؛ این یک حقیقت وجودی است.

چرا همنشینی با یک ولیّ خدا، همنشینی با خود خداست؟ پاسخ مولانا روشن است: "دل اولیای خدا خانه خداست." این‌ها کسانی‌اند که در وجودشان "صد قیامت نقد هست"؛ به تعبیر دیگر، آنچنان از خداوند پر گشته‌اند که به مثابه کوره داغی عمل می‌کنند که هر کس در کنارشان بنشیند، گرم می‌شود، مست می‌شود، و بویی از آن عطر الوهی در جانش می‌پیچد. این مستی و عطر، «کرامات خفی» اولیاست؛ نه اینکه عمداً معجزه‌ای کنند، بلکه وجودشان خود معجزه است. مثل پیامبر که وقتی از قیامت از او می‌پرسیدند، با زبان حال می‌گفت: "کی ز محشر حشر را پرسد کسی؟" من خودم قیامتم.

این «پر بودن از خداوند» ریشه در یک درک عمیق‌تر وجودشناختی دارد که ملاصدرا از آن به «اشتداد وجودی» تعبیر می‌کند. هستی، در نزد مولانا، ذاتاً خداست. هر جا که "وجود" هست، خدا هست؛ به قول من، "خدا به قامت این گلدان درآمده است، به قامت آن سیب، آن خانه، آن انسان، آن شیطان." وجود یعنی خدا. اما برخی موجودات از این وجود، از این الوهیت، سهم و بهره بیشتری دارند. آن‌ها "پرتر از وجودند." اولیای الهی از این دسته‌اند؛ شدت وجودی آن‌ها چنان است که مرزی میان آنان و حقیقت مطلق کم‌رنگ می‌شود. لذا، همنشینی با آن‌ها عین همنشینی با حق است. همنشینی با پیامبران نیز از همین جنس بود؛ ایشان آنچنان از خدا پر بودند که هر چه می‌گفتند، گویی سخن خدا بود و نشستن در کنارشان، نشستن در پیشگاه حق.

پس، جستجوی خداوند در این عالم، باید در این خانه‌ها و در حضور این انسان‌های سعادتمند صورت گیرد. "هر که خواهد همنشینی با خدا / تا نشیند در حضور اولیا." این یک دعوت صریح و قاطع است برای یافتن آن حضور پنهان الهی در سیمای انسان‌های کامل. این همنشینی، به معنای واقعی کلمه، آدمی را به «پنهان رابطه» متصل می‌کند؛ همانطور که مولانا می‌گوید: «گر تو را بر جان زند بی‌واسطه / متصل گردد به پنهان رابطه.» این اثر، بر خلاف معجزات بر جمادات که عاریه است، بر جان آدمی مستقیماً وارد می‌شود و او را به باطن عالم رهنمون می‌کند. این همان نان «بی‌هیولای خمیر» است؛ بخششی بی‌مزد و بی‌زمینه، که از نظر لطف این سعادتمندان بر جان‌های مستعد می‌بارد.

نکات کلیدی

  • همنشینی با یک انسان سعادتمند (سعید) عین همنشینی با خداوند است، نه مجازاً، بلکه به حقیقت.
  • اولیا و سعادتمندان از حضور الهی چنان پر گشته‌اند که قلبشان خانهٔ خدا می‌شود.
  • وجودشان چون کورهٔ داغی است که همنشینان را نیز از حرارت و مستی الهی بهره‌مند می‌سازد؛ این‌ها «کرامات خفی» اولیاست.
  • سعادتمند کسی است که رخت خود را در کنار این انسان‌های کامل بگستراند و همنشین آنان شود.
  • این همنشینی، جان را بی‌واسطه به «پنهان رابطه» با باطن عالم متصل می‌کند و موهبتی بی‌شرط است.

Sources: d6-s26 · 00:41:26 d6-s26 · 00:42:15 d6-s26 · 00:44:00 d6-s26 · 00:44:40 d6-s26 · 00:45:30 d6-s26 · 00:46:10 d6-s26 · 00:47:00 d6-s26 · 00:48:45

به زبانِ تو — ستاسو ژبه · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.