لوستل› دفتر ۶› د ناروغ کیسې ته بیرته راګرځیدل› بيت ۱۳۴۳

M6:1343 — اوش لغزانید سخت اندر زلق / لیک پشت و دستگیرش بود حق

اوش لغزانید سخت اندر زلقلیک پشت و دستگیرش بود حق
✦ دا بیت په پښتو وړاندې کړئ

M6:1343

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — د هغه د مثنوي له ثبت شویو لیکچرونو څخه

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: شیطان او را (آدم) سخت به لغزش و سقوط کشاند، اما پشتیبان و دستگیرش خداوند بود. معنا: این بیت به داستان فریب آدم توسط ابلیس اشاره دارد و توضیح می‌دهد که شیطان آدم را به خطا انداخت، ولی خداوند پشت و پناه او بود و از هلاکت کامل نجاتش داد.

شرح

این بیتِ بسیار مهم، اشاره‌ای مستقیم به داستان آدم و ابلیس دارد، که در قرآن نیز به تفصیل آمده است. «او» در مصراع اول به شیطان برمی‌گردد که آدم را فریب داد، و «ش» در «لغزانیدش» به آدم اشاره می‌کند. «زلق» به معنای لغزش و خطا کردن است. مولانا می‌فرماید که ابلیس، هوش و فهم آدم را به گونه‌ای فریب داد که او در دام لغزش افتاد و فرمان الهی را زیر پا گذاشت. شیطان با مکر خود، آدم را به خوردن میوه ممنوعه ترغیب کرد و وعده جاودانگی به او داد، در حالی که قصدش جز گمراهی و هلاکت نبود. این همان کاری بود که «آدم را به گندم رهنماست»؛ شیطانی که وعدهٔ دوا داد اما به ریش آدم خندید.

اما مولانا بلافاصله نکته‌ای حیاتی را مطرح می‌کند: «لیک پشت و دستگیرش بود حق.» یعنی، با وجود این لغزش و فریب شیطان، خداوند پشتیبان و دستگیر آدم بود. این حمایت الهی سبب شد که آدم اگرچه هبوط کرد و از بهشت رانده شد، اما دچار هلاکت ابدی نشد و راه توبه و بازگشت به رویش گشوده ماند. این اتفاق در واقع بخشی از تقدیر و برنامهٔ الهی بود تا بساط بشریت در زمین گسترده شود و آدم از مسیر مشخصی عبور کند.

اینجا مولانا یک هشدار قاطع و حیاتی به ما می‌دهد: «کوه بود آدم اگر پرمار شد / کان تریاق است و بی‌اضرار شد.» او می‌فرماید: مبادا خود را با آدم قیاس کنید! آدم یک «کوه» بود؛ حتی اگر مارها به جان این کوه افتادند (اشاره به وسوسه‌های شیطانی)، او بدل به «تریاق» (پادزهر) شد و بی‌ضرر گشت. وجود آدم مانند کارخانه‌ای شیمیایی بود که زهر را به پادزهر تبدیل می‌کرد، زیرا پشتوانهٔ الهی داشت. اما «تو که تریاقی نداری ذره‌ای / از خلاص خود چرایی قره‌ای؟» تو یک ذره، یک ریگ کوچک هستی، نه کوه. تو که این پشتیبانی و توانایی تبدیل زهر به پادزهر را نداری، چرا اینقدر مغروری و می‌پنداری که از هر مهلکه‌ای نجات خواهی یافت؟

مولانا با صراحت تمام تأکید می‌کند که نباید کار پاکان و برگزیدگان را با خودمان قیاس کنیم. نه ابراهیم خلیل‌الله هستیم که تیغمان در بریدن گلوی فرزند کند شود و گوسفندی به جای او فرستاده شود («آن توکل کو خلیلانه تو را / تا نبرد تیغت اسماعیل را؟»)، و نه موسی کلیم‌الله که سینهٔ دریا را بشکافیم و سلامت عبور کنیم («آن کرامت چون کلیمت از کجا / تا کنی شهر را قعر نیل را؟»). آنان مأموریت‌های ویژه‌ای داشتند و به همین سبب تحت حمایت و نظارت مستقیم خداوند بودند تا بار رسالتشان را به مقصد برسانند. اما ما، آدمیان عادی، چنین برگزیدگانی نیستیم. وضع ما متزلزل است و در این عالم، صدها هزار دام و دانه گسترده است. این دام‌ها نه فقط در بیرون که در درون خود ما، در شهوات و غضب و هوس‌های سرکشمان، نهفته‌اند. شیطان هم که همین نفس امارهٔ ماست. لذا، نهایت هشیاری و بصیرت از ما خواسته می‌شود؛ اندکی غفلت ما را به کام هلاکت می‌کشاند. به قول مولانا: «چون رسن‌بازی نمی‌دانی». تو که رسن‌بازی بلد نیستی، روی طناب راه نرو! خود را در معرض امتحان‌های سخت و دوراهی‌های خطرناک قرار نده. این بیت دعوتی است به تواضع، خودشناسی، و هوشیاری دائمی در برابر وسوسه‌ها، با یادآوری اینکه تنها لطف و عنایت حق است که ما را از مهالک می‌رهاند، نه غرور و اتکاء به نفسِ بی‌جا.

نکات کلیدی

  • فریب آدم توسط شیطان و لغزش او، به عنوان نمونه‌ای از ضعف انسان در برابر وسوسه‌ها.
  • حمایت و دستگیری حق از آدم، نشانگر رحمت الهی حتی پس از خطا.
  • هشدار مولانا به انسان عادی: خود را با انبیا و اولیا قیاس نکنید؛ آن‌ها پشتیبانی خاص الهی داشتند که شما ندارید.
  • آدم به مثابه «کوه» با توانایی تبدیل زهر به پادزهر، در مقابل انسان عادی که «ذره‌ای» آسیب‌پذیر است.
  • لزوم تواضع، خودشناسی و هشیاری دائم در برابر دام‌های درونی و بیرونی.
  • نجات انسان از مهالک، تنها از طریق لطف و عنایت الهی ممکن است، نه غرور و اعتماد به نفس بی‌جا.

Sources: d6-s27 · 11:00:22 d6-s27 · 11:28:22 d6-s27 · 11:53:22

❋

به زبانِ تو — ستاسو ژبه · AI

❋

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.