لوستل دفتر ۶ د ناروغ کیسې ته بیرته راګرځیدل بيت ۱۳۵۴

M6:1354 — گرچه آن صوفی پر آتش شد ز خشم / لیک او بر عاقبت انداخت چشم

گرچه آن صوفی پر آتش شد ز خشملیک او بر عاقبت انداخت چشم
✦ دا بیت په پښتو وړاندې کړئ

M6:1354

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — د هغه د مثنوي له ثبت شویو لیکچرونو څخه

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: اگرچه آن صوفی از خشم درونی شعله‌ور شد و آتش گرفت، اما سرانجام کار را از نظر گذراند و به عواقب آن نگریست. معنا: این بیت بیان می‌کند که صوفی، با وجود فوران شدید خشم، با دوراندیشی به پیامدهای عمل خود توجه کرد و از واکنشی عجولانه اجتناب ورزید.

شرح

در اینجا مولانا وارد مقوله‌ای بس مهم و گره‌گشا می‌شود: «عاقبت‌بینی». من بی‌هیچ تردیدی این بیت را سرآغاز طرحی عمیق از اهمیت نگاه به فرجام کار می‌دانم. صوفی در این حکایت، چنان که مولانا به تصویر می‌کشد، «پرآتش شد ز خشم»؛ یعنی خشم تمام وجود او را دربرگرفته بود، اما نکته کلیدی اینجاست که «لیک او بر عاقبت انداخت چشم». این نگاه به عاقبت است که آدمی را از هلاکت می‌رهاند و از پشیمانی‌های بی‌فایده باز می‌دارد.

من عاقبت‌بینی را نه تنها یک فضیلت اخلاقی، بلکه بنیاد پرهیز و احتیاط می‌دانم. مولانا پیش‌تر از پرهیز و احتیاط سخن می‌گفت، اما اکنون به ریشه و منبع این فضایل می‌رسد. این همان چشم پایان‌بینی است که سعدی در گلستان می‌گوید: «عاقل آن است که اندیشه کند پایان را». کسی که فقط «حال» را می‌بیند و در لحظه می‌زید، نمی‌تواند ادعای عقل کند. عقل واقعی، دوراندیشی است؛ توانایی دیدن چند قدم جلوتر، چند سال بعد، و اندیشیدن درباره پیامدهای اعمال.

اگر انسانی فقط به سطح و ظاهر امور نظر کند، تمایزی با حیوانات ندارد. آن چیزی که حیوانات از آن بی‌بهره‌اند و انسان را متمایز می‌کند، همین قوه عاقله دوراندیش است که از وهم و حس فراتر می‌رود. وهم و حس فقط واقعیات آنی و محسوس را درک می‌کنند، اما عقل، پرده‌های زمان را کنار می‌زند و فرجام را در نظر می‌گیرد. حکایت این صوفی، نمونه‌ای عالی از غلبه این خرد پایان‌بین بر فوران خام و بی‌پرده احساسات است. هرچند که من می‌دانم گاهی عشق چنان سیل‌آسا می‌آید که همین عقل دوراندیش نیز راه گریز در پیش می‌گیرد، اما این بحثی دیگر است و در جای خود به آن خواهم پرداخت. در اینجا، غلبه عاقبت‌بینی بر خشم، درسی بنیادین از ادب سلوک است.

نکات کلیدی

  • اهمیت عاقبت‌بینی به عنوان بنیاد پرهیز و احتیاط در سلوک.
  • عقل راستین، قوه‌ای دوراندیش است که فراتر از حس و وهم، پیامدها را می‌بیند.
  • غلبه بر خشم و هیجانات، تنها با نگریستن به عواقب ممکن می‌شود.
  • مولانا با این بیت، مقوله تازه‌ای را در معنای عقل و تدبیر مطرح می‌کند.

Sources: d6-s28 · 15:41:00 d6-s28 · 17:21:00 d6-s28 · 18:36:00

به زبانِ تو — ستاسو ژبه · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.