لوستل› دفتر ۶› د ناروغ کیسې ته بیرته راګرځیدل› بيت ۱۳۶۶

M6:1366 — زانک کان و مخزن صنع خدا / نیست غیر نیستی در انجلا

زانک کان و مخزن صنع خدانیست غیر نیستی در انجلا
✦ دا بیت په پښتو وړاندې کړئ

M6:1366

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — د هغه د مثنوي له ثبت شویو لیکچرونو څخه

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: زیرا که معدن و گنجینهٔ آفرینش خداوند / چیزی نیست جز نیستی در جلوه و آشکارگی. معنا: این بیت توضیح می‌دهد که سرچشمه و مخزن حقیقی آفرینش الهی، آنچه هنوز به ظهور نرسیده، یعنی نیستی‌ای است که در حال جلوه‌گری و آشکار شدن است.

شرح

این بیت، بی‌تردید، یکی از عمیق‌ترین و بنیادی‌ترین آموزه‌های مولانا را در خود نهفته دارد. مولانا اینجا یک بصیرت کیهانی و وجودی را با ما در میان می‌گذارد؛ بصیرتی که هم به کار خالق می‌پردازد و هم به کار مخلوق. می‌گوید «کان و مخزن صنع خدا» - یعنی معدن و گنجینه‌ای که خدا از آن هستی‌ها را برمی‌کشد، «نیست غیر نیستی در انجلا». این یعنی سرچشمهٔ هستی، نیستی است؛ آن چیزی که هنوز نیست، آن بالقوگی و پتانسیل، منبع واقعی ظهور و آشکارگی است. جهان نه از هستی‌های محدود کنونی، بلکه از بی‌نهایتی از نیستی‌های نهان ساخته می‌شود. این همان نیستی‌ای است که دائماً در حال «انجلا» و جلوه‌گری است، یعنی تبدیل شدن به هستی.

مولانا در جای دیگری هم به همین معنا اشاره می‌کند که «بر عدم باشم نه بر موجود مست / زانکه معشوق عدم وافی‌تر است». این بیان بسیار دقیق است: دل بستن و «مست» شدن از هستی‌های موجود، نوعی غفلت است. آنچه در حال حاضر هست، محدود و فناپذیر است؛ اما آنچه نیست، افقی گشوده و بی‌کران از آفرینش‌ها و امکان‌ها را پیش روی ما می‌گذارد. «تا اونچه که امروز هست نرود، فردا نمی‌آید. فردا نمی‌آید و فرداها نمی‌آیند.» این یک اصل بنیادین است که تغییر و نوآوری، از دلِ پایان گرفتن و رفتنِ وضعیت موجود برمی‌خیزد. این به هیچ رو دعوتی به رها کردن امروز نیست، بلکه پذیرش گذرایی آن و نگاه به فراتر از آن است.

من قبلاً هم به این نکته اشاره کرده‌ام که «همهٔ ما دنبال نیست‌ها می‌رویم و آن‌ها را هست می‌کنیم.» این بیت همین معنا را تأیید می‌کند. علم‌هایی که نداریم را می‌جوییم، سودی که نبرده‌ایم را می‌طلبیم، درختی که نکاشته‌ایم را می‌کاریم، کتابی که ننوشته‌ایم را می‌نویسیم. تمام این‌ها یعنی ما متوجه به «نیستی» هستیم، به آنچه هنوز نیست، اما پتانسیل هست شدن را دارد. این عالم عدم، به تعبیر مولانا، گویی مخزنی است که همهٔ موجودات نیامده در آنجا هستند، و ما به سراغ این مخزن می‌رویم تا آن‌ها را بیرون کشیده و به هستی درآوریم.

مولانا برای تبیین این معنای عمیق، مثال‌های متعددی می‌آورد؛ مثلاً می‌گوید: «چون که جامه چست و دوزیده بود / مظهر فرهنگ درزی چون شود؟» پارچه‌ای که قبلاً دوخته شده، دیگر نمی‌تواند مجدداً دوخته شود؛ این پارچهٔ ندوخته و «نیست» است که به درزی امکان ظهور هنر و فرهنگش را می‌دهد. یا می‌گوید: «ناتراشیده همی‌باید جزوع / تا درودگر اصل سازد با فروع.» چوب ناتراشیده، آن «نیستی» است که به نجار امکان می‌دهد آن را به میز و صندلی بدل کند. خواجهٔ شکسته‌بند هم به سراغ پایی می‌رود که شکسته است، نه پایی که سالم است. همهٔ این مثال‌ها یک نکته را روشن می‌کنند: فعلیت یافتن، از دل قوه و پتانسیلِ نیستی برمی‌آید.

از منظر فلسفی، می‌توان این «نیستی» را همان «قوه» یا پتانسیل تعبیر کرد که در مقابل «فعلیت» قرار می‌گیرد. یک پارچه ندوخته، قوهٔ تبدیل شدن به انواع لباس‌ها را دارد؛ یک چوب ناتراشیده، قوهٔ تبدیل شدن به ده‌ها نوع ابزار را. این نیستی‌ها تنها نبود صرف نیستند، بلکه نبودهایی هستند که «ظرفیت» و «امکان» دارند. به این معنا، «نیستی» در اینجا مفهوم عمیقی از ظرفیت و پتانسیل نامحدود الهی را حمل می‌کند که ما و تمام هستی از آن برمی‌خیزیم و به سوی آن می‌شتابیم. این نظر، دیدگاه «معقول» را زیر سؤال می‌برد که تنها به موجودات فعلی می‌نگرد؛ مولانا ما را به «جستجوی نیست‌ها» دعوت می‌کند.

نکات کلیدی

  • سرچشمه و گنجینهٔ واقعی آفرینش الهی، نیستی (بالقوگی) است که در حال ظهور است، نه هستی‌های محدود کنونی.
  • آنچه هنوز نیست، افقی گشوده و بی‌کران از آفرینش‌ها و امکان‌ها را پیش روی ما می‌گذارد.
  • مولانا ما را به دل بستن به 'عدم' یا 'نیستی' دعوت می‌کند، زیرا این قلمرو سرشار از وفاداری و پتانسیل بی‌پایان است.
  • تمام کوشش‌های انسان برای کسب دانش یا خلق چیزهای جدید، در واقع دست بردن به مخزن 'نیستی‌ها' و هست کردن آن‌هاست.
  • این بینش مولانا، تأکیدی بر قوه و پتانسیل در برابر فعلیت است و هستی را در حال شدن و جریان می‌بیند.

Sources: d6-s28 · 29:59 d6-s28 · 32:00 d6-s28 · 33:39 d6-s28 · 36:04

❋

به زبانِ تو — ستاسو ژبه · AI

❋

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.