لوستل دفتر ۶ د سلطان محمود او هندي غلام کیسه بيت ۱۴۲۰

M6:1420 — بره‌ای بدهی رمه بازت دهد / پرورندهٔ هر صفت خود رب بود

بره‌ای بدهی رمه بازت دهدپرورندهٔ هر صفت خود رب بود
✦ دا بیت په پښتو وړاندې کړئ

M6:1420

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — د هغه د مثنوي له ثبت شویو لیکچرونو څخه

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: اگر بره‌ای به او بدهی، گله‌ای به تو بازمی‌گرداند؛ چراکه پرورنده‌ی هر صفتی خود پروردگار است. معنا: بیت درباره‌ی گستردگی کرم و بخشش الهی است که در برابر اندک عملی، پاداش فراوان می‌دهد، و نیز به نقش خداوند در پرورش همه‌ی صفات، به‌ویژه صفات نیکو، اشاره دارد.

شرح

این بیتِ مولانا، دو پیامِ مهم را در خود نهفته دارد: اول، گستردگی و بی‌کرانگی کرم الهی، و دوم، نقش بنیادین خداوند در پرورش و تکوینِ تمامی صفاتِ موجودات.

در بخش نخست، آنجا که می‌فرماید «بره‌ای بدهی رمه بازت دهد»، مولانا به صفاتِ کریم و جوادِ پروردگار اشاره می‌کند. این صد درصد، یکی از معارف اساسیِ دینی است که خداوند در برابرِ اندک عملی از سوی بندگان، پاداش‌های عظیم و چندبرابر عطا می‌کند؛ نه ده برابر که در شریعت آمده، که گاه صدها برابر. این بخششِ بی‌انتها نه تنها چیزی از خزانه‌ی او کم نمی‌کند، بلکه به تصریح دعای افتتاح، جود و کرم او را افزون‌تر می‌سازد: «لا یزیده کثرة العطاء الا جوداً و کرماً». این نه فقط در عالمِ معناست، که نمونه‌های زمینی‌اش را هم می‌توان دید؛ همچون عالمِ که هرچه دانشِ خود را ببخشد، بر آن افزوده می‌شود. پس، اگر ما "بره‌ای" یعنی عملی کوچک، چه نیک و چه خیر، به ساحت او پیشکش کنیم، او "رمه‌ای" یعنی انبوهی از پاداش‌های مادی و معنوی را به ما بازمی‌گرداند.

اما بخش دومِ بیت، یعنی «پرورندهٔ هر صفت خود رب بود»، جای درنگی عمیق‌تر دارد. اینجا مولانا، بر نقشِ پروردگار در پرورشِ صفات تاکید می‌کند. من البته اینجا باید به یک نکته‌ی ظریف و دقیقِ لغوی اشاره کنم که مولانا، با وجود تسلط بی‌نظیرش بر ادبیات عرب و عجم، در اینجا کلمه‌ی «رب» را به معنای «پرورنده» به کار برده است که به لحاظ صرف و نحو عربی، می‌توان گفت محل تأمل است. «رب» در عربی، از ریشه‌ی «ربب» به معنای «ارباب»، «مالک» و «صاحب» است؛ جمع آن «ارباب» می‌شود و «رب‌العالمین» یعنی «ارباب و مالکِ دو جهان». اما «پرورنده» یا «مربی» از ریشه‌ی «تربیت» و «ربا» است که به معنای رشد و نمو. پس مربی، صفت‌ها را تربیت می‌کند، نه رب. رب مالکیت دارد، مربی تربیت می‌کند. اینکه مولانا «رب» را به جای «مربی» به کار برده است، درخورِ توجه است، هرچند که منظور او از این «رب»، بی‌تردید همان نقشِ پروردگار در پرورش و بارآوردنِ صفات نیکو در انسان است.

منظور نهاییِ مولانا آن است که خداوند، پرورنده‌ی تمامی صفات است، اما به‌ویژه، او پرورنده‌ی خوی‌ها و سجایای انبیاست. پیامبران، این تافته‌های جدابافته‌ی عالم وجود، از همان آغازِ تکوینِ شخصیت‌شان، تحت پرورش ویژه‌ی الهی قرار می‌گیرند. همان‌گونه که روان‌شناسانِ امروزین از تیپ‌های شخصیتی مختلف (چون یونگ یا گرجیف) سخن می‌گویند و علم ژنتیک از نقش DNA و ژن‌ها در شکل‌گیری ویژگی‌های فردی پرده برمی‌دارد، مولانا نیز به نحوی به این تمایزات طبیعی و اکتسابی در سرشت انسان‌ها اشاره دارد. شخصیتِ نخستین، به خصوص آنچه در طفولیت و حتی در جنین شکل می‌گیرد، تأثیری قطعی بر خلق و خوی آدمی در بزرگسالی دارد. در احادیث آمده که فرشته‌ای از کودکی نگهبان محمد (ص) بود تا از آلودگی‌های محیط دور بماند. این پرورشِ خاص الهی، به پیامبران شخصیتی بخشید که از همان آغاز اهل یقین، مقاومت و بینش‌های عمیق (رؤیاهای صادق) بودند. به تعبیر من، خداوند محمد را تألیف کرد و محمد قرآن را تألیف کرد. این پرورش ویژه، مایهٔ آن می‌شود که اولیای حق و پیامبران، بتوانند در جهان تأثیرگذاری عمیق داشته باشند و صفات نیکو را در خود به کمال رسانند.

نکات کلیدی

  • بخشندگی خداوند بی‌حد و حصر است؛ حتی اعمال کوچک را با پاداشی عظیم پاسخ می‌گوید.
  • صفت «رب» در قرآن به معنای «مالک و صاحب» است، نه «پرورنده»؛ هرچند مولانا اینجا «رب» را در معنای «پرورنده» به کار برده است.
  • خداوند پرورنده‌ی تمامی صفات، به‌ویژه خوی و شخصیت پیامبران و اولیای خود است.
  • شکل‌گیری شخصیت و صفات نیکو در انسان، تحت تأثیر پرورش الهی از آغاز زندگی است، به‌ویژه در مورد انبیا که از بدو تولد تحت مراقبت خاص بوده‌اند.
  • اعمال ما، حتی اگر کوچک باشند، می‌توانند در ازای الطاف بی‌نهایت الهی قرار گیرند.

Sources: d6-s29 · 00:16:45 d6-s29 · 00:21:56 d6-s29 · 00:23:44

به زبانِ تو — ستاسو ژبه · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.