لوستل› دفتر ۶› د سلطان محمود او هندي غلام کیسه› بيت ۱۴۱۹

M6:1419 — خوی با او کن که خو را آفرید / خویهای انبیا را پرورید

خوی با او کن که خو را آفریدخویهای انبیا را پرورید
✦ دا بیت په پښتو وړاندې کړئ

M6:1419

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — د هغه د مثنوي له ثبت شویو لیکچرونو څخه

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: با او خو بگیر که خود سرشت‌ها و خوها را آفرید و خوهای نیکوی پیامبران را پروراند. معنا: این بیت توصیه می‌کند که آدمی باید با پروردگاری خو گیرد و منش خود را همسو سازد که سرچشمهٔ همهٔ سرشت‌هاست و شخصیت‌های متعالی و نیکوی پیامبران را از آغاز پروریده است.

شرح

در ادامهٔ بحث مصاحبت و امانت‌داری وجود خویش، که پیشتر مولانا سخن از آن رانده بود، به ما می‌آموزد که باید با چه کسی خو گرفت و به چه کسی تکیه کرد. می‌گوید «خوی با او کن که خو را آفرید، خویهای انبیا را پرورید». این یک توصیهٔ صریح است: خوگرفتن با پروردگاری که نه‌تنها منشأ و آفرینندهٔ تمامی سرشت‌ها و خوهاست، بلکه خود، خوهای نیکو و متعالی پیامبران را از بدو خلقت پرورش داده است.

من بارها گفته‌ام که انسان‌ها، حتی در سرشت‌های اولیه و قوای نهفته‌شان، با یکدیگر متفاوت‌اند. روانشناسان امروز، از یونگ گرفته تا گرجیف و تقسیم‌بندی‌های نه‌گانهٔ شخصیتی، بر همین نکته تأکید دارند. این اختلافات فراتر از مزاج‌های کهن یا گروه‌های خونی امروز است؛ ریشه‌اش در بواطن وجود ما، در دی‌ان‌ای و ژن‌هاست. بخشی از این خوها اکتسابی است، بله، اما بخش عمده‌ای، به‌ویژه آنچه در دوران جنینی و کودکی شکل می‌گیرد، تأثیری قطعی بر خلق‌وخوی آدمی در بزرگسالی دارد و این جای تردیدی ندارد.

مولانا اینجا به نکته‌ای عمیق اشاره می‌کند: پیامبران «تافتهٔ جدابافته‌ای» بودند. گویی از جنسی دیگر آفریده شده‌اند یا دست‌کم از همان ابتدا پرورشی ویژه یافته‌اند. این سخن گزاف نیست که ما در زیارت‌ها می‌خوانیم «از اصلاب شامخه و ارحام مطهره». این به معنای آن است که خداوند از آغاز، این نفوس را در رحِم‌هایی پاک پرورده و ژن‌های نیکو و استعدادهای خاص به آن‌ها عطا کرده است. امیرالمؤمنین در نهج‌البلاغه می‌فرمایند که خداوند از کودکی فرشته‌ای را بر محمد موکل کرده بود تا او را از آلودگی‌های محیط دور نگه دارد و چنان پرورش یافت که حتی در جوانی اهل قمار و شراب و گوشت مردار نبود. حتی در روایاتی آمده که حضرت محمد در کودکی، هنگامی که لباس خود را بالا زد تا با کودکان دیگر بازی کند، حسی به او گفت: «محمد نه! لباست را پایین بیاور، تو نباید این‌طور باشی.» این‌ها همه نشان از تربیت و پرورش ویژه‌ای است که خداوند از ازل به اولیای خود و پیامبران عطا می‌کند.

این پرورش ویژه منجر به شکل‌گیری شخصیت‌هایی شد که از مدیتیشن و عبادت لذت می‌بردند، اهل یقین و مقاومت بودند، و از «ویژن» خاصی برخوردار بودند. ساختمان مغزی و روحی آن‌ها چنان بود که رؤیاهای صادق می‌دیدند و می‌توانستند پشت پردهٔ غیب را دریابند. این‌ها همه ثمرهٔ همان تربیت شخصی و روحی بود که خداوند به آن‌ها ارزانی داشته بود. من قبلاً هم گفته‌ام که «خداوند محمد را تألیف کرد و محمد قرآن را تألیف کرد.» این تألیف الهی است، اما از مجرای شخصیت بزرگ و کریم پیامبر اسلام می‌گذرد. این چنین است که اولیای الهی در این جهان تأثیر می‌گذارند.

در ادامه، مولانا می‌گوید: «بره‌ای بدهی، رمه بازت دهد، پرورندهٔ هر صفت خود رب بود.» این بخش از سخن به کرم و بخشندگی بی‌منتهای خداوند اشاره دارد. خداوند، برخلاف انسان، هرچه بیشتر ببخشد، نه تنها از خزانه‌اش کم نمی‌شود، بلکه «جوداً و کرماً» می‌افزاید. این همان نکته‌ای است که در دعای افتتاح می‌خوانیم: «لا یزید کثرة العطاء الا جوداً و کرماً». این قاعده در جهان معنوی نیز جاری است؛ همان‌طور که علم با بخشش فزونی می‌یابد، عطای الهی نیز این گونه است.

اما اینجا من باید نکته‌ای گرامری را تصحیح کنم، ولو اینکه از مولانا باشد. مولانا می‌فرماید «پرورندهٔ هر صفت خود رب بود»، در حالی که «رب» به معنای «ارباب» و «مالک» است؛ جمع آن «ارباب» است، نه «پرورنده». «پرورنده» یا «مربی» از ریشهٔ «ربا» و «تربیت» می‌آید. ربوبیت به معنای مالکیت است و تربیت به معنای پرورش دادن. با اینکه خداوند هم رب و هم مربی است، اما این دو مفهوم از لحاظ لغوی متفاوت‌اند. مالکیت غیر از پرورش است. این‌ها مشابهت لفظی دارند، اما دقیقاً یکسان نیستند.

نکات کلیدی

  • سرشت و خویت را با پروردگار همسو کن که آفرینندهٔ تمامی سرشت‌هاست.
  • انبیا از سرشت‌های والا برخوردار بودند که از همان ابتدا توسط خداوند پرورده شده بود.
  • شخصیت و خوهای آدمی، به‌ویژه در دوران اولیهٔ زندگی، ریشه‌های عمیق ژنتیکی و تربیتی دارند.
  • نورچشمی خداوند، خصلت‌هایی چون یقین، مقاومت، و بصیرت روحانی را در وجود پیامبران می‌نشاند.
  • خداوند در بخشش بی‌نهایت کریم است؛ هرچه بیشتر ببخشی، نعمت‌ها فزونی می‌یابند.
  • از نظر لغوی، «رب» به معنای مالک و «مربی» به معنای پرورنده است؛ مفاهیم آن‌ها را باید از هم تمییز داد.

Sources: d6-s29 · 00:14:34 d6-s29 · 00:16:45 d6-s29 · 00:21:56 d6-s29 · 00:23:44

❋

به زبانِ تو — ستاسو ژبه · AI

❋

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.