لوستل دفتر ۶ د سلطان محمود او هندي غلام کیسه بيت ۱۴۳۴

M6:1434 — از جز تو گر بدی این بچه‌ام / این فشار آن زن بگفتی نیز هم

از جز تو گر بدی این بچه‌اماین فشار آن زن بگفتی نیز هم
✦ دا بیت په پښتو وړاندې کړئ

M6:1434

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — د هغه د مثنوي له ثبت شویو لیکچرونو څخه

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: اگر این فرزند از همسری غیر از تو بود، / آن زن هم همین یاوه‌گویی‌ها را بر زبان می‌راند.

معنا: این بیت اشاره دارد به اینکه دلسوزی‌های خام و ناآگاهانه، ویژگیِ نفسِ بدون هدایت عقل است و مخصوص فردی خاص نیست؛ بلکه پدری که به عقل خویش متکی است، می‌داند که هر مادری که تابع عقل نباشد، به همین شیوهٔ احساسی و نسنجیده رفتار می‌کند.

شرح

این بیت در ادامهٔ داستانی می‌آید که مولانا از یک مادرِ به ظاهر دلسوز روایت می‌کند. مادری نادان به پدرِ بچه اعتراض می‌کند که چرا فرزند را به مکتب می‌فرستد و با این کار، او را رنجور و لاغر کرده است. او در اوج مهربانیِ جاهلانهٔ خود، با تندی به پدر می‌گوید: «از زن دیگر گرش آورده‌ای / بر وی این جور و جفا کم کرده‌ای.» یعنی اگر این بچه از زن دیگری بود، تو این‌قدر به او ستم نمی‌کردی و این‌چنین او را به مدرسه نمی‌فرستادی!

در پاسخ به این سخن نسنجیده، پدر این بیت را می‌گوید: «این از جز تو گر بدی این بچه‌ام / این فشار آن زن بگفتی نیز هم.» نکتهٔ کلیدی در فهم این بیت، معنای واژهٔ «فشار» است. این کلمه در اینجا به معنای فشارِ فیزیکی نیست؛ بلکه، همان‌طور که مولانا در داستان موسی و شبان نیز آن را به کار می‌برد («این چه یاوه‌ست و چه کفر است و فشار / پنبه‌ای اندر دهان خود فشار»)، به معنای «حرف یاوه»، «سخن بیهوده» یا «بافته‌های بی‌اساس» است. پدر می‌گوید که این نوع سخنانِ ناشی از مهربانیِ جاهلانه، خاصِ تو نیست. اگر این فرزند از همسر دیگری هم بود، او نیز همین نوع یاوه‌ها را بر زبان می‌آورد و همین‌گونه به غلط گمان می‌برد که به صلاح فرزند عمل می‌کند.

مولانا این داستان را به تمثیلی عمیق‌تر گره می‌زند: «هست مادر نفس و بابا عقل راد / اولش تنگی و آخر صد گشاد.» در دیدگاه او، «نفس» نماد مادر است، چرا که روان‌شناسی عصرش، زنان را غرق در احساسات و عواطف و دور از تسلط عقل می‌دانست، اگرچه این باور امروز محل مناقشه است. در مقابل، «عقل» نماد پدر است، چرا که مردان را غالب بر عقل و قادر به مهار احساسات می‌دیدند. پس این بیت بیان می‌کند که مهربانی‌های بی‌قید و شرط و بدون هدایت عقلانی، همانند شیرینی‌های مادری است که در نهایت به زیان فرزند تمام می‌شود، در حالی که سختی‌های عقلانیِ پدرانه، همچون سیلیِ آگاه‌کننده، به صلاح اوست. «سیلی بابا به از حلوای او» ضرب‌المثل قدیمی که همین حقیقت را بیان می‌کند.

من قویاً معتقدم که این بیت، یک نکتهٔ بنیادین را در جهان‌بینی مولانا روشن می‌کند: اینکه چگونه نفس، با پوشش محبت و دلسوزی، می‌تواند انسان را از مسیر حق و حکمت منحرف کند. این نه شکایتی از یک فرد خاص، بلکه تشخیصی از یک ویژگی عمومی در طبیعت انسانی است؛ طبیعتی که اگر با عقل و خرد مهار نشود، دلسوزی‌هایش هم به جای منفعت، ضرر می‌رساند.

نکات کلیدی

  • مهربانیِ بی‌قید و شرط و بدون تعقل می‌تواند به ضرر فرد تمام شود.
  • «نفس» (ego/خود) در اینجا نماد مادرِ نادان است، در حالی که «عقل» نماد پدرِ دانا و هوشیار است.
  • واژهٔ «فشار» در این بیت به معنای «سخن یاوه» یا «یاوه‌گویی» است، نه فشار فیزیکی.
  • تصمیمات و دلسوزی‌های صرفاً احساسی، بدون هدایت عقلانی، اغلب پیامدهای نامطلوبی دارند.
  • تأدیب و هدایت عقلانی، هرچند ممکن است در ابتدا سخت باشد، در نهایت به صلاح و خیر فرد است.

Sources: d6-s29 · 00:30:13 d6-s29 · 00:32:38 d6-s29 · 00:34:43

به زبانِ تو — ستاسو ژبه · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.