لوستل دفتر ۶ د سلطان محمود او هندي غلام کیسه بيت ۱۴۳۶

M6:1436 — هست مادر نفس و بابا عقل راد / اولش تنگی و آخر صد گشاد

هست مادر نفس و بابا عقل راداولش تنگی و آخر صد گشاد
✦ دا بیت په پښتو وړاندې کړئ

M6:1436

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — د هغه د مثنوي له ثبت شویو لیکچرونو څخه

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: نفس همانند مادر است و عقل، پدرِ خردمند و راد؛ نخستین قدم در این راه، تنگنا و دشواری است، اما در پایان، صدها گشایش و وسعت در پی دارد. معنا: این بیت نقش نفس را به مادری تشبیه می‌کند که با مهربانی‌های جاهلانه راه بر کمال می‌بندد، و عقل را به پدری خردمند که با دشواری‌های نخستین، گشایش‌های بزرگ را به ارمغان می‌آورد.

شرح

این بیت در ادامهٔ داستان مادری می‌آید که از مکتب‌رفتن فرزندش گله می‌کند و سیلیِ تأدیبیِ پدر را بهتر از حلوای مادرِ جاهل می‌دانیم. مولانا در اینجا پرده از روی تمثیل برمی‌دارد و می‌گوید: «هست مادر نفس و بابا عقل راد». یعنی نقش مادر در این داستان همان نفس سرکش است و نقش پدرِ عاقل، همان عقل راد و رهبر است. این تمثیلِ زن به نفس و مرد به عقل در ادبیات و روان‌شناسیِ عصر مولانا رایج بود، و البته باید از این نکته گذشت که فیلسوفانی چون ارسطو نیز همین نگاه را داشتند و زنان را به اعتبار غلبهٔ احساس بر عقل «ناقص‌العقل» می‌خواندند؛ نگاهی که امروز ما به آن نقد داریم. اما مولانا از این تمثیل برای بیان یک حقیقت عمیق‌تر استفاده می‌کند.

مولانا در جای دیگری از مثنوی، در دفتر اول، در داستان زن و شوهر بیابان‌نشین، همین معنی را می‌پروراند و آنجا نیز اشاره می‌کند که مراد از زن همان نفس است و مراد از مرد، عقل. حتی روایاتی را نقل می‌کند که به پیامبر نسبت داده شده بود، مانند «اخروهن من حیث اخرهن الله» که توصیه می‌کند زنان را در پسِ مردان نگه دارید. مولانا البته این روایت را به این شکل تأویل می‌کند که منظور این است که «نفس تو را عقب بیندازید»، نه زنان را به معنای جنسیت. اما در اینجا لازم است تأکید کنم که ما روایات را با فرض بطلان می‌پذیریم مگر آنکه صحتشان اثبات شود؛ و در تاریخ حدیث، بسیارند روایات مجعولی که از میان اقیانوس کاه، باید به دنبال سوزن طلا گشت. اما مولانا که خود این‌ها را نقل کرده و تفسیر کرده، از همین منظر می‌گوید که پیامبر اگر چنین فرموده‌اند، منظورش نفس است که باید تحت اختیار عقل قرار گیرد.

پایان بیت به ثمرهٔ این تسلیم نفس به عقل اشاره دارد: «اولش تنگی و آخر صد گشاد». یعنی اگر در این راه دشوار، که همان پیروی از عقل است، قدم بگذاری، در ابتدا ممکن است با سختی و محدودیت روبرو شوی؛ همانند سیلیِ پدر یا تلخیِ دارو. اما پاداش این ریاضت و دشواری، گشایش‌های فراوان و بی‌کران است. این همان سرمایه‌گذاری وجودی است: اگر «زر ده‌دهی» خود را به هر خائنی نسپاری و آن را نزد کسی ببری که یک تو را ده و صد و هزار برابر بازمی‌گرداند، در آن صورت، این «تنگی» اولیه، به «صد گشاد» تبدیل خواهد شد. در حقیقت، مولانا از این طریق راه سلوک را نشان می‌دهد: غلبهٔ عقل بر نفس، گرچه در آغاز دردناک است، اما به وسعتِ بی‌نهایتِ معنوی می‌انجامد. این یک دعوت است به پذیرشِ دشواریِ آغازین برای رسیدن به آزادیِ پایانی.

نکتهٔ دیگر اینکه، مولانا در ادامه، بی‌اختیار دست به دعا برمی‌دارد و خداوند را «ای دهندهٔ عقل‌ها، فریاد رس» می‌خواند. این دعا نشان می‌دهد که عقل، در نگاه مولانا، نه تنها ابزاری برای مهار نفس است، بلکه نعمتی الهی است که باید از خداوند طلب کرد. و این طلب، خود نشانی از توفیق الهی است، زیرا «تا نخواهی تو نخواهد هیچ‌کس»؛ یعنی اگر توفیق طلبیدن عقل را از خدا یافتیم، خود نشانه‌ای است از خواست و ارادهٔ او. این دعاهای مولانا، دعاهایی خودجوش و از اعماق جان است که در لحظهٔ نیاز و تمنا فوران می‌کند، نه دعایی تصنعی و از پیش‌تعیین‌شده.

نکات کلیدی

  • بیت، نفس را به مادری جاهل و عقل را به پدری راد تشبیه می‌کند، که بیانگر اهمیت غلبهٔ عقل بر نفس در سلوک است.
  • این تمثیل، ریشه در روان‌شناسی عصر مولانا دارد، هرچند دکتر سروش به جنبه‌های تاریخی و فلسفی آن با نگاه انتقادی می‌پردازد.
  • مولانا حتی روایات منسوب به پیامبر در مورد زنان را به ضرورت تبعیت نفس از عقل تأویل می‌کند، البته با این توضیح که اعتبار این روایات باید به صورت جداگانه بررسی شود.
  • «اولش تنگی و آخر صد گشاد» جوهر سلوک را بیان می‌کند: دشواری‌های ابتدایی در مسیر عقل‌مداری، به گشایش‌های بی‌شمار معنوی و وجودی منجر می‌شود.
  • عقل در نگاه مولانا نعمتی الهی است و طلب آن از خداوند، خود نشانه‌ای از توفیق و ارادهٔ الهی است.

Sources: d6-s29 · 00:32:38 d6-s29 · 00:34:43 d6-s29 · 00:39:55

به زبانِ تو — ستاسو ژبه · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.