لوستل دفتر ۶ یو ځل بیا د صوفي او قاضي کیسې ته راګرځیدل بيت ۱۵۳۱

M6:1531 — بعد ازین حرفیست پیچاپیچ و دور / با سلیمان باش و دیوان را مشور

بعد ازین حرفیست پیچاپیچ و دوربا سلیمان باش و دیوان را مشور
✦ دا بیت په پښتو وړاندې کړئ

M6:1531

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — د هغه د مثنوي له ثبت شویو لیکچرونو څخه

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: پس از این، سخنی است بسیار پیچیده و دور از دسترس؛ تو با سلیمان باش و با دیوان مشورت مکن. معنا: مولانا می‌گوید بحث پیرامون مسائل پیچیدهٔ کلامی و تاریخی، راهی دشوار و دور از مقصد است؛ بهترین کار این است که به راهنمای الهی (چون سلیمان) وفادار بمانی و خود را درگیر وسوسه‌ها یا جدال‌های بی‌ثمر (دیوان) نکنی.

شرح

این بیت، که در اوج بحث مولانا دربارهٔ واقعهٔ غامض «غرانیق» می‌آید، در واقع هشداری است از جانب او برای رهروان راه حقیقت. مولانا در این سیاق می‌گوید که اگر هم در کلام پیامبر، سخنی به ظاهر بت‌ستایانه (مثل «غرانیق العلی») وارد شد ــ و این را مولانا در مقام نقل می‌آورد، نه اثبات ــ آن را باید «فتنه»ای شیطانی دانست که جزو جوهر وحی نبوده و به امر پیامبر حذف شده است. حال پس از طرح این واقعه، مولانا راه حلی ارائه می‌کند:

«بعد ازین حرفیست پیچاپیچ و دور»: مولانا اذعان می‌کند که ورود به چنین مباحثی ــ از جمله اینکه چگونه ممکن است شیطان در وحی دخالت کند، یا پیامبران از خطا مصون‌اند یا نه، و حکمت الهی در این میان چه بوده ــ خود به خود بحثی «پیچاپیچ» و «دور» است. یعنی این‌ها مسائلی پیچیده و دیر‌یاب‌اند که انسان را از مقصد اصلی دور می‌سازند و نباید وقت و انرژی سالک را بیهوده صرف آن‌ها کرد. این، روشی است برای رهایی از درگیر شدن در جزئیات کلامی و تاریخی که می‌تواند انسان را از اصل مطلب دور کند. این پیچیدگی تنها به واقعهٔ «غرانیق» محدود نمی‌شود؛ هرگاه بحث به مسائل بغرنج الهیاتی یا متافیزیکی کشیده شود که درکی قاطع از آن دشوار است، این اشارهٔ مولانا مصداق پیدا می‌کند. در حقیقت، مولانا به مخاطب خود می‌آموزد که همواره به سمت سادگی و وضوح حرکت کند و از باتلاق جدل‌های بی‌پایان بپرهیزد.

«با سلیمان باش و دیوان را مشور»: این نیم‌بیت هم ضرب‌المثلی است که معنای عمیقی دارد. «سلیمان» در اینجا نماد پیامبر، مرشد کامل، و حقیقت الهی است که از هرگونه کژتابی مبراست و سخنش حجت. مولانا می‌گوید نگاهت به او و به دست او باشد، به آنچه او می‌کند و می‌فرماید، و به همین کفایت کن. از سوی دیگر، «دیوان» می‌تواند به معنای شیاطین، وسوسه‌گران، یا حتی بحث‌های کلامی بی‌حاصل و گمراه‌کننده باشد که انسان را از مسیر حق منحرف می‌کنند. مولانا به وضوح به مخاطب توصیه می‌کند که اسیر وسواس‌ها و جدل‌های بی‌سرانجام کلامی نشود. این یک فرمان صریح برای پرهیز از کنجکاوی‌های افراطی در مسائلی است که نه تنها نفعی ندارند، بلکه ممکن است زیان‌بار باشند. حتی اگر خداوند به شیطان رخصت فتنه‌گری داد، خود این رخصت نیز «سری و مصلحتی» داشته که از فهم ما دور است و بهتر است به آن وارد نشویم.

من خود بر این باورم که بسیاری از مفسران و مورخان ــ به‌ویژه از قرن هفتم هجری به بعد، همان‌طور که دوست فقیدم دکتر سید جعفر شهیدی در کتاب «جنایات تاریخ» نیز به آن پرداخته ــ واقعهٔ «غرانیق» را از اساس نامعتبر و فاقد سند تاریخی معتبر می‌دانند. این امر، خود تأییدی بر نکتهٔ مولاناست: پاره‌ای از «حرف‌های پیچاپیچ و دور» بهتر است نادیده گرفته شوند و نباید اجازه داد که تمرکز ما را از جوهر حقیقت منحرف کنند. مثنوی، چنان‌که خود مولانا فرمود، «دکان وحدت» است و هرچه جز «واحد» در آن مطرح شود، در حکم «بت»ی است که باید از آن گذشت. این بیت، در واقع دعوتی است به یک «وحدت» معرفتی و عملی، و پرهیز از «تکثر»های بی‌ثمر.

نکات کلیدی

  • در مسائل کلامی و تاریخی پیچیده، به جای غور در جزئیات، به راهنمایی‌های اصلی و روشن تمسک جوییم.
  • مولانا توصیه می‌کند از بحث‌های بی‌پایان و وسواس‌انگیز که انسان را از حقیقت دور می‌کنند، پرهیز شود.
  • سلیمان نماد پیامبر و مرشد کامل است که باید از او تبعیت کرد و دیوان نماد وسوسه‌گران و سخنان گمراه‌کننده.
  • حتی اگر در مسیر حقیقت فتنه‌ای رخ دهد، مولانا توصیه می‌کند به حکمت نهفته در آن دل نسپاریم و به اصل رجوع کنیم.
  • تمرکز بر «وحدت» معرفتی و عملی به جای «کثرت»های بی‌ثمر، جوهره پیام این بیت است.

Sources: d6-s33 · 36:15:30

به زبانِ تو — ستاسو ژبه · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.