لوستل دفتر ۶ یو ځل بیا د صوفي او قاضي کیسې ته راګرځیدل بيت ۱۵۴۸

M6:1548 — شکر کن که زنده‌ای بر تو نزد / کانک زنده رد کند حق کرد رد

شکر کن که زنده‌ای بر تو نزدکانک زنده رد کند حق کرد رد
✦ دا بیت په پښتو وړاندې کړئ

M6:1548

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — د هغه د مثنوي له ثبت شویو لیکچرونو څخه

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: شکر کن که ولیی از اولیای خدا تو را از خود نراند؛ زیرا هر کس را آن ولیِ زنده طرد کند، حق‌تعالی او را طرد کرده است. معنا: این بیت تأکید می‌کند که اولیای الهی تجلی‌گاه ارادهٔ حق‌اند و طرد شدن از سوی آنان، در حقیقت به معنای طرد شدن از درگاه خداوند است.

شرح

در این بیت کوتاه، مولانا حقیقت سترگی را بر ما آشکار می‌کند که فهم آن نیازمند تأمل عمیق است. «زنده» در اینجا به معنای کسی نیست که صرفاً نفس می‌کشد؛ بلکه اشاره به «اولیای الهی» و «مردان خدا» دارد، کسانی که به نفخهٔ حیات حق زنده شده‌اند و حیاتی ورای حیات حیوانی و انسانیِ معمولی دارند. در قیاس با آنان، ما جملگی مردگانیم، حتی اگر به ظاهر زنده باشیم. مولانا با قاطعیت می‌گوید که شکرگزار باش که یکی از این زندگان حقیقی تو را از درگاه خود نرانده و طرد نکرده است. چرا؟ چون طرد شدن از جانب این ولیِ زنده، عین طرد شدن از جانب حق‌تعالی است. این یک اصل محوری در عرفان مولاناست: اولیای خدا، چون آیینهٔ تمام‌نمای حق‌اند، اراده و فعلشان تجلی‌گاه اراده و فعل الهی است. همان‌گونه که موسی فرعون را طرد کرد و این طرد، در حقیقت طردی الهی بود، طردِ ولی نیز طردِ حق است. این نکته ما را به موقعیت والای اولیای خدا در نظام هستی رهنمون می‌شود. آنان گویی خود حق‌اند در زمین. اگر کسی بخواهد با خدا همنشین شود، مولانا راه را روشن می‌کند: «هر که خواهد همنشینی با خدا / گو نشیند در حضور اولیا». حضور در محضرشان، شنیدن سخنانشان، و کسب فیض از آنان، به معنای همنشینی با خداست. دل و جانشان، کانون «صد قیامت نقد» است که حتی کمترین جلوه‌اش مست‌کردن همسایه است. کار اصلی این مردان، «روشن کردن آدمی و گرم کردن آدمی» است؛ آنان مانند مغناطیسی عمل می‌کنند که جویندگان را جذب کرده و با حرارت عشق الهی مست می‌کنند. بنابراین، وای بر کسی که ولیی او را براند! در این صورت، آن شخص رانده‌شدهٔ درگاه الهی خواهد بود. مولانا این امر را در جای دیگری با این بیان تأکید می‌کند: «تا دل مرد خدا نامد به درد، هیچ قومی را خدا رسوا نکرد». عذاب‌های اقوام پیشین، همگی به سبب دعاهای انبیا و رنجش خاطر آنان بود. این نشان می‌دهد که دخالت خداوند در عالم، غالباً از طریق نفوس پاک اولیا و انبیا صورت می‌گیرد. اراده و تمنیات آنان، مجرای بروز قدرت الهی است. از این رو، باید نهایت احتیاط را در قبال بندگان خدا داشت، چرا که بسیاری از اولیای الهی در ظاهر پنهانند؛ ممکن است صورت خوشی نداشته باشند و جزو اوباش یا عوام‌الناس به نظر آیند. مولانا به شیوهٔ قلندران و ملامتیان می‌گوید: «ای بسا زر که سیه‌تابش کنند / تا امان یابد ز تاراج و گزند.» این بندگان زرین، خود را از چشم مردم پنهان می‌کنند تا از گزندهای دنیا و قضاوت‌های نابه‌جای خلق در امان باشند. این تعلیم، انسان را به مراقبت در قضاوت و احتیاط در روابط انسانی فرا می‌خواند. در ادامهٔ این بیت، مولانا به ماهیت این زندگان حقیقی اشاره می‌کند: «حق بکشت او را و در پاچه‌ش دمید». این کشتن، کشتن نفس است، فنای فی‌الله. و دمیدن در آن، نفخ الهی است که با نفخ قصاب متفاوت است؛ نفخ قصاب (که گوسفند را برای کندن پوست باد می‌کند) فانی و مادی است، اما نفخ حق باقی و الهی است. این نفخ، «نفخ حق» است که ولی را «به حق زنده» می‌کند و خشم ولی، خشم حق می‌شود.

نکات کلیدی

  • «زنده» در این بیت به اولیای الهی و مردان خدا اشاره دارد که به حیات و نفخهٔ حق زنده‌اند.
  • رد شدن از جانب یک ولیِ زنده، در حقیقت به معنای طرد شدن از سوی خداوند است؛ اولیا آینهٔ ارادهٔ حق‌اند.
  • اولیای الهی تجلی‌گاه حق بر زمین‌اند؛ همنشینی با آنان، همنشینی با خدا محسوب می‌شود.
  • وظیفهٔ اصلی اولیا، «روشن کردن و گرم کردن» دل‌های آدمیان از حرارت عشق الهی است.
  • باید در قضاوت و برخورد با انسان‌ها محتاط بود، چرا که بسیاری از اولیای الهی در ظاهر پنهان‌اند و قابل شناسایی نیستند.
  • خشم و غضب ولی خدا، انعکاسی از خشم و غضب الهی است، زیرا ولی به حق زنده است و نفس او فانی شده است.

Sources: d6-s33 · 53:19:20 d6-s33 · 46:15:80

به زبانِ تو — ستاسو ژبه · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.