لوستل› دفتر ۶› په دې تقریر کې یوه کیسه چې په رنځ کې صبر کول د یار له فراق څخه په صبر کولو ډیر اسانه دي› بيت ۱۷۵۷

M6:1757 — آن یکی زن شوی خود را گفت هی / ای مروت را به یک ره کرده طی

آن یکی زن شوی خود را گفت هیای مروت را به یک ره کرده طی
✦ دا بیت په پښتو وړاندې کړئ

M6:1757

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — د هغه د مثنوي له ثبت شویو لیکچرونو څخه

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: آن زنی به شوهر خویش گفت که: ای کسی که مروت و مردانگی را یک‌باره از یاد برده‌ای! معنا: زنی شاکی و ناراضی، با گلایه به شوهر خود که درویشی فقیر است، اعتراض می‌کند که چرا به زندگی و حال او رسیدگی نمی‌کند و او را در تنگنای فقر رها کرده است.

شرح

در این بیت، مولانا داستانی را آغاز می‌کند تا نکته‌ای عمیق‌تر را روشن سازد. زنی به شوهر درویش خود که زندگی‌شان را در تنگدستی می‌گذراند، می‌گوید که مروت را یک‌باره کنار گذاشته و به حال و روز او بی‌اعتناست. این آغاز گلایه‌های زن از سختی معیشت و لباس خشن اوست.

من این داستان را کلیدی می‌دانم برای فهم نگاه مولانا به رنج و بلا. شوهر درویش در پاسخ به گلایه‌های زن از لباس خشن و زندگی تنگ، استدلال می‌کند که این سختی‌ها، اگرچه ناگوارند، اما در قیاس با «طلاق» – که برای یک زن در آن روزگار معنای رانده شدن و بی‌خانمانی محض را داشت – قابل تحمل‌تر و سبک‌ترند. اینجاست که مولانا از این حکایت ظاهراً ساده، پلی می‌زند به عالمی بلندتر و می‌گوید: «جور دوران و هر آن رنجی که هست / سهل‌تر از بعد حق و غفلت است»

این درویش استدلالی می‌کند که در عرفان ما ریشه‌هایی کهن دارد: پاره‌ای از رنج‌ها و بلاها، حکمت الهی‌شان این است که ما را به ضعف و فناپذیری خودمان واقف می‌کنند. این بلاها، نه برای عذاب، که برای «ابتلا» هستند؛ برای آزمون. همان‌گونه که قرآن می‌فرماید: «وَلَنَبْلُوَنَّكُم بِشَيْءٍ مِّنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ... وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ». یعنی خداوند ما را با ترس، گرسنگی، و کاستی اموال و جان‌ها می‌آزماید. این آزمون‌ها «لِیَمِیزَ اللَّهُ الْخَبِیثَ مِنَ الطَّیِّبِ» هستند؛ غربالی برای جدا کردن ناپاک از پاک. پس رنج‌های دنیا، هرچه هم که جان‌کاه باشند، «می‌گذرند». اما رنج «بعد حق»، رنج فراق از مبدأ و غفلت از خداوند، «نمی‌گذرد» و همیشگی است. این همان «تلخی بعد حق» است که از هر تلخی دیگری عظیم‌تر است.

به گمان من، مولانا در اینجا نه تنها رنج‌های جسمانی و معیشتی، بلکه ریاضت‌ها و «ترک هوا» را نیز در همین دسته قرار می‌دهد. او می‌پذیرد که جهاد با نفس و دوری از شهوات، تلخ و خشن است، اما تأکید می‌کند که این تلخی، بهتر از دوری از «ممتحن» است، یعنی دور ماندن از خداوندی که ما را می‌آزماید. این تحمل و صبوری، دولت و نیک‌عاقبتی می‌آورد؛ زیرا از دل تلخی‌ها شیرینی، و از نقصان کمال می‌سازد. به تعبیر خودش: «کاملی گر خاک گیرد زر شود / ناقص ار زر برد خاکستر شود».

اما اوج این اندیشه آنجاست که مولانا فراتر از رنج و صبر می‌رود و می‌پرسد: «رنج کی ماند دمی که ذوالمنن / گویدت چونی تو ای رنجور من؟». این یادآور بیت حافظ است که می‌گوید: «عتاب یار پری‌چهره عاشقانه بکش / که یک کرشمه تلافی صد جفا بکند». یک لحظه التفات از جانب معشوق، یک «کرشمه»، می‌تواند صدها رنج و جفا را محو کند. اگر خداوندِ نعمت‌بخش، حتی با لطفی خفی، حال رنجور ما را بپرسد، کدام رنجی باقی می‌ماند؟

و اگر هم این پرسش آشکارا نباشد، چون ما «فهم و فن» آن را نداریم که خدا را به شیوه انسان‌ها ببینیم یا بشنویم، خود «ذوق»ی که در دل از تحمل رنج می‌یابیم، عین «پرسش کردن» اوست. یعنی خودِ آن رضایت و شکفتگی درونی که از کنار آمدن با بلا حاصل می‌شود، نشانی از حضور و التفات اوست. مولانا با لطافت می‌گوید که «ملیحان» و طبیبان دل، اگر هم از نام و ننگ حذر کنند، «چاره‌ای سازند و پیغام می‌کنند». یعنی حتی اگر معشوق به ظاهر روی ننماید، به شیوه‌های پنهانی و رمزی، احوال عاشق خود را می‌پرسد و «نیست معشوقی ز عاشق بی‌خبر». این معنای بلندِ حضور دائمی حق است در لحظات رنج و فراق، و همین حضور است که رنج را از ماهیت «تنهایی» تهی کرده و به «جدایی» بدل می‌کند که راهی به سوی وصل دارد.

نکات کلیدی

  • رنج‌های دنیوی در قیاس با فراق از حق، امری گذرا و کم‌اهمیت‌ترند.
  • بلاها و سختی‌ها آزمایش‌هایی الهی‌اند که انسان را به ضعف خود واقف و به خداوند نزدیک می‌کنند.
  • صبر و استقامت در برابر رنج‌ها، نردبانی برای دستیابی به کمال و دولت معنوی است.
  • حتی یک التفات و پرسش لطیف از جانب معشوق الهی، توان محو تمام رنج‌های عالم را دارد.
  • خداوند همواره از حال رنجور بندگانش آگاه است، حتی اگر این آگاهی در قالب پیغام‌های پنهان باشد.
  • تحمل دشواری‌های ترک هوا و جهاد با نفس، بهتر از دوری از امتحان‌کننده‌ی اصلی یعنی خداوند است.

Sources: d6-s39 · 01:37:01 d6-s39 · 01:48:24 d6-s39 · 01:58:52

❋

به زبانِ تو — ستاسو ژبه · AI

❋

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.