لوستل› دفتر ۶› په دې تقریر کې یوه کیسه چې په رنځ کې صبر کول د یار له فراق څخه په صبر کولو ډیر اسانه دي› بيت ۱۷۵۸

M6:1758 — هیچ تیمارم نمی‌داری چرا / تا بکی باشم درین خواری چرا

هیچ تیمارم نمی‌داری چراتا بکی باشم درین خواری چرا
✦ دا بیت په پښتو وړاندې کړئ

M6:1758

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — د هغه د مثنوي له ثبت شویو لیکچرونو څخه

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: چرا هیچ مراقبتی از من نمی‌کنی و به من نمی‌رسی؟ تا به کی باید در این خواری و فرومایگی روزگار بگذرانم؟ معنا: این بیت، بیانگر گله‌ای عمیق از نبود توجه و مراقبت، و پرسشی حاکی از ناتوانی و درماندگی در مواجهه با وضعیت موجود خواری و حقارت است.

شرح

این بیت، از دل حکایتی در مثنوی می‌آید که زنی از شوهر درویش خود در باب سختی‌های معیشت و بی‌توجهی ظاهری او شکایت می‌کند. اما در سپهر فکری مولانا، همچون بسیاری از حکایت‌های مثنوی، این گلهٔ زمینی به پلی برای عبور به معنایی والاتر تبدیل می‌شود. گله از «هیچ تیمارم نمی‌داری» و «درین خواری باشم» نه تنها شکوه از رنج‌های دنیوی است، بلکه می‌تواند نمادی از غربت و دوری روح از اصل خویش باشد.

من بارها تأکید کرده‌ام که مولانا جهان و رنج‌های آن را بیهوده نمی‌بیند. او این پرسش بنیادی انسان را که «چرا رنج؟» به چالش می‌کشد. پاسخ او صریح و قاطع است: «جور دوران و هر آن رنجی که هست / سهل‌تر از بعد حق و غفلت است.» این جمله، سنگ‌بنای درک ما از نگرش مولانا به درد و بلاست. تمامی مصائب دنیوی – فقر، بیماری، فقدان عزیزان، از دست دادن دارایی‌ها – در برابر دوری از خداوند و غفلت از یاد او، آسان‌تر و قابل تحمل‌ترند. چرا؟ زیرا رنج‌های دنیا گذرا هستند؛ «زانکه اینها بگذرند آن نگذرد». این رنج‌ها به پایان می‌رسند، اما فراق از حق، اگر ادامه یابد، عمیق‌ترین و پایدارترین نوع رنج است.

از دیدگاه مولانا، رنج‌ها کارکردی عظیم در فرآیند کمال انسانی دارند. آنها ابزارهایی هستند که ما را به «ذلت حقه حقیقیه» خودمان، به ضعف و فناپذیری ذاتی‌مان واقف می‌کنند. این ادراک از نقص و ناتوانی، ما را به سوی مبدأ قدرت و کمال – یعنی خداوند – سوق می‌دهد. رنج، همچون «کوره‌ای» است برای تصفیهٔ روح، «صیقل زدن» آن، و جدا کردن «خبیث از طیب». این همان منطقی است که در قرآن کریم نیز می‌بینیم، آنجا که خداوند می‌فرماید ما شما را با ترس، گرسنگی و کاستی در اموال و جان‌ها می‌آزماییم (بقره: ۱۵۵). آدمی در دل این تلخی‌هاست که می‌تواند «شیرینی» بیابد و از «نقصان‌ها» به «کمال» برسد، به شرطی که «معنی رنج» را بداند و در آن «گم» نشود؛ این عین «دولت آگاهی» است.

و اما بالاترین مقام در این مسیر، چشیدن لذت پرسش‌گری و دلجویی پنهان معشوق ازلی است. مولانا به زیبایی تمام می‌فرماید: «رنج کی ماند دمی که ذوالمنن / گویدت چونی تو ای رنجور من؟» دقیقاً مانند بیتی از حافظ که می‌گوید: «عتاب یار پری‌چهره عاشقانه بکش / که یک کرشمه تلافی صد جفا بکند.» یک توجه، یک لبخند، یک احوال‌پرسی از جانب معشوق، می‌تواند تلخی هزاران جفا و رنج را بشوید و بزداید. در آن لحظه، جان عاشق بال می‌گشاید و تمامی دردها فراموش می‌شوند. حتی اگر خداوند آشکارا و با زبانی که ما درک می‌کنیم، احوال‌پرسی نکند – چرا که ما «فهم و فن» لازم را نداریم – همان «ذوق» و کششی که در عمق وجودمان به سوی او می‌یابیم، عین همان پرسش و دلجویی اوست. معشوق هرگز از عاشق خود «بی‌خبر» نیست و پیوسته از طرق پنهان، پیغام محبت و امید را به قلب او می‌رساند. این بیت به ما می‌آموزد که در عمق هر رنج، می‌توان امیدی به مراقبت و توجهی عمیق‌تر از جانب حضرت حق یافت.

نکات کلیدی

  • رنج‌های دنیوی در برابر دوری از خداوند و غفلت از او، سهل‌تر و گذرا هستند.
  • هدف از رنج و بلا، آگاه کردن انسان به ضعف ذاتی خود و هدایت او به سوی خداوند است.
  • درک معنای رنج، آن را به کوره‌ای برای تصفیه و صیقل‌زدن روح بدل می‌کند.
  • لذت احوال‌پرسی پنهان معشوق، می‌تواند تلخی هزاران رنج و جفا را محو کند.
  • معشوق (خداوند) هرگز از عاشق خود بی‌خبر نیست و پیوسته از طرق پنهان به او توجه دارد.

Sources: d6-s39 · 01:37:01 d6-s39 · 01:48:24 d6-s39 · 01:58:52

❋

به زبانِ تو — ستاسو ژبه · AI

❋

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.