لوستل› دفتر ۶› په دې تقریر کې یوه کیسه چې په رنځ کې صبر کول د یار له فراق څخه په صبر کولو ډیر اسانه دي› بيت ۱۷۶۳

M6:1763 — گفت ای زن یک سوالت می‌کنم / مرد درویشم همین آمد فنم

گفت ای زن یک سوالت می‌کنممرد درویشم همین آمد فنم
✦ دا بیت په پښتو وړاندې کړئ

M6:1763

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — د هغه د مثنوي له ثبت شویو لیکچرونو څخه

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: مرد گفت: «ای زن، یک سؤال از تو می‌کنم. من مردی درویشم، همین پرسیدن و سؤال کردن راه و رسم من است.» معنا: مرد درویش، در پاسخ به گلایهٔ همسرش، می‌گوید که فن و هنر او پرسشگری است و اکنون می‌خواهد از او سؤالی مهم بپرسد.

شرح

این بیت، از حکایتی که مولانا در مثنوی می‌آورد، کلیدگشای درکی عمیق از نسبت ما با رنج و جدایی است. مردی درویش در مواجهه با گلایهٔ همسرش از سختی و فقر زندگی، با فروتنی عارفانه می‌گوید: «من مرد درویشم، و فن من همین پرسشگری است.» این «فن»، صرفاً مهارت در کلام نیست؛ بلکه به ذات طریقت درویشی اشاره دارد که راه آن، تأمل، پرسش از حقایق پنهان، و بازاندیشی در سلسله‌مراتب ارزش‌ها و رنج‌هاست.

درویش سپس در مقام پرسشگر، لباس زبر و چرکینی را که زن از آن شکایت می‌کند، با «طلاق» مقایسه می‌کند. در بافت تاریخی آن زمان، جدایی از همسر برای یک زن، اغلب به معنای بی‌سرپرستی، آوارگی، و نابودی اجتماعی بود. از این رو، پرسش او نافذ است: «این لباس درشت و زشت‌تر است یا خود طلاق؟ این تو را مکروه‌تر یا خود فراق؟» پاسخ واضح است: تحمل رنج لباس زبر، هرچند ناخوشایند، به مراتب آسان‌تر از تلخی جانکاه فراق و طلاق است.

مولانا این حکایت را نه برای مبحثی فقهی در باب ازدواج، بلکه به منظور تبیین نسبت ما با رنج‌های عالم و رنج جدایی از حق تعالی بیان می‌کند. او به صوفی پرسشگر که از رنج‌های جهان می‌نالد، می‌گوید: «لاشک این ترک هوا تلخیده است / لیک از تلخی بعد حق به است.» یعنی تحمل رنج ریاضت، جهاد با نفس، صوم، و انفاق – که همگی خشن و تلخ به نظر می‌رسند – به مراتب آسان‌تر و نیکوتر از رنج دوری و فراق از خداوند است. این دردها و سختی‌های دنیوی گذرا هستند، اما دوری از حق، ماندگار و جانکاه خواهد بود.

مولانا در اینجا، نگاه قرآنی به رنج را بسط می‌دهد؛ آنجا که می‌خوانیم: «وَلَنَبْلُوَنَّكُم بِشَيْءٍ مِّنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ...» رنج‌ها ابزار امتحان الهی‌اند، مجرایی برای شناخت ضعف حقیقی خود و رجوع به خداوند. رنج‌ها ما را به یاد خالق می‌اندازند و مسیر خودشناسی و خداشناسی را هموار می‌سازند. آنان که از دل رنج‌ها، شیرینی و کمال بیرون می‌کشند، «دولت» می‌برند، یعنی رنج را به نردبان پیشرفت و صیقل‌دادگی بدل می‌کنند.

اوج این آموزه، در بیان حافظانهٔ مولانا از مواجههٔ عاشق با معشوق جلوه‌گر می‌شود: آن لحظهٔ مبارکی که «ذوالمنن گویدت چونی تو ای رنجور من.» یک لحظه ملاطفت و احوال‌پرسی از جانب معشوق الهی، به تنهایی می‌تواند صدها و هزارها رنج و جفا را محو کند؛ همان‌طور که حافظ می‌گوید: «یک کرشمه تلافی صد جفا بکند.» حتی اگر این پرسش به صراحت آشکار نشود – چراکه ما فهم و فن لازم را برای دریافت آن نداریم – لذتی که در تحمل رنج می‌بریم، خود نشانه‌ای از احوال‌پرسی و توجه پنهان اوست. مولانا با لطافت تمام می‌افزاید: «نیست معشوقی ز عاشق بی‌خبر.» یعنی معشوق حقیقی، هرگز از حال عاشق خود بی‌خبر نیست، حتی اگر به خاطر «حذر از ننگ و از نامی»، آشکارا اظهار لطفی نکند و «چاره‌ای سازند و پیغام می‌کنند.» این پیغام‌های لطیف در درون جان عاشق اثر می‌گذارد و او را در دل رنج‌هایش تنها نمی‌گذارد و به ادامهٔ راه شوق می‌بخشد.

بنابراین، این بیت در ظاهر ساده، درویشی را به تصویر می‌کشد که فن او پرسیدن است، اما در باطن، راه تحمل رنج را در راستای تقرب به معشوق نشان می‌دهد. رنج‌های این جهان، «همین آمد فنم» اوست؛ نه برای شکایت از سر ضعف، بلکه برای حکایت از مسیر بازگشت به اصل خویش و رسیدن به «دولت» کمال.

نکات کلیدی

  • «فن» درویشی، پرسشگری و تأمل در حقایق وجودی است، نه صرفاً مهارت کلامی.
  • مولانا رنج‌های دنیوی (مانند فقر) را با رنج‌های معنوی (مانند فراق و دوری از خدا) مقایسه می‌کند تا اهمیت رنج معنوی را برجسته کند.
  • تحمل رنج‌های مادی و ریاضت‌های معنوی، از رنج دوری و فراق از خداوند آسان‌تر و ارجح‌تر است.
  • رنج‌ها می‌توانند وسیله‌ای برای امتحان الهی، خودشناسی، و رجوع به خدا باشند و می‌توانند به «دولت» (کمال) بینجامند.
  • یک لحظه توجه و ملاطفت از جانب معشوق الهی، تمامی رنج‌های عاشق را محو می‌کند، حتی اگر این توجه به صورت پنهان و غیرمستقیم باشد.
  • معشوق حقیقی هرگز از حال عاشق خود بی‌خبر نیست، و در خلوت دل عاشق، پیغام‌های لطفی ارسال می‌کند.

Sources: d6-s39 · 01:37:01 d6-s39 · 01:48:24 d6-s39 · 01:58:52

❋

به زبانِ تو — ستاسو ژبه · AI

❋

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.