لوستل دفتر ۶ په دې تقریر کې یوه کیسه چې په رنځ کې صبر کول د یار له فراق څخه په صبر کولو ډیر اسانه دي بيت ۱۷۷۸

M6:1778 — خود نبود از والدینت اختبار / هم نبودت عبرت از لیل و نهار

خود نبود از والدینت اختبارهم نبودت عبرت از لیل و نهار
✦ دا بیت په پښتو وړاندې کړئ

M6:1778

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — د هغه د مثنوي له ثبت شویو لیکچرونو څخه

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: نه از پدر و مادرت تجربه و پند گرفتی و نه از رفت‌وآمد شب و روز درس آموختی.

معنا: این بیت، فردی را سرزنش می‌کند که با وجود گذشت سالیان دراز و دیدن نمونه‌های بسیار، هیچ درسی از گذشتگان یا از تغییرات پی‌درپی زمانه نگرفته و در خامی و بی‌تجربگی خود مانده است.

شرح

این بیت، از آن دسته ابیات توبیخی مولاناست که با لحنی قاطع و صریح، مخاطبی را که سالیان دراز در دنیا زیسته ولی از تجربیات آن پخته نشده است، ملامت می‌کند. در حقیقت، این پرسشی است تند و گزنده از خواننده، که آیا تو نیز چنین هستی؟

مولانا خطاب به کسی می‌گوید که عمرش به درازا کشیده و «بس بجوشیده» است، یعنی تکاپو کرده و در گیر و دار روزگار بوده، اما «ترک‌جوش هم نگشتی ای قدید»؛ همچون گوشت خشکیده و کهنه‌ای که هر چه جوشیده، نه پخته شده و نه حتی به حالت نیم‌پخته رسیده است. تو «از نادیدگان ناشی‌تری»؛ یعنی حتی از کسانی که هیچ از دنیا ندیده‌اند نیز خام‌تر و بی‌تجربه‌تری. این خود تعبیری بس سنگین است.

در این بیت خاص، مولانا به دو منبع اساسی کسب تجربه و پند اشاره می‌کند که مخاطب از هر دو غفلت ورزیده است:

  1. والدین و گذشتگان (والدینت اختبار): «اختبار» در اینجا به معنای تجربه و عبرت‌آموزی است. مولانا می‌گوید تو از پدر و مادر و نسل‌های پیش از خود، درس و تجربه نگرفته‌ای. کسانی که راه رفته‌اند و تجربه‌ها اندوخته‌اند، می‌توانستند معلم تو باشند، اما تو از این چشمه سیراب نشده‌ای. این اشاره‌ای عمیق به اهمیت انتقال تجربه از نسلی به نسل دیگر است، که اگر غفلت شود، هر نسل باید خطاهای گذشتگان را دوباره تجربه کند.

  2. گردش لیل و نهار (عبرت از لیل و نهار): دومین منبع پندآموزی، خود طبیعت و گردش شب و روز، یعنی گذر زمان و دگرگونی‌های جهان است. هر روز و شبی که می‌آید و می‌رود، خود حامل درس‌ها و نشانه‌هایی از فناء و بقاء، از تغییر و ثبات، و از حکمت جاری در خلقت است. کسی که از این‌ها «عبرت» نگیرد، یعنی از روی آن‌ها عبور نکند و به کنه پیامشان نرسد، چگونه می‌تواند مدعی شناخت باشد؟ این ناشی‌گری از ناتوانی در خواندن کتاب تکوین و آیات آفاق و انفس است.

مولانا بلافاصله پس از این بیت، حکایت عارفی را نقل می‌کند که از یک کشیش پیر می‌پرسد: «تویی خواجه مسن‌تر یا که ریش؟» کشیش پاسخ می‌دهد: «من پیش از او زاییده‌ام». عارف می‌گوید: «ریشت شد سپید از حال گشت / خوی زشت تو نگشتی، نگردیده‌ست وشت.» یعنی ریش تو سفید شد و به کمال رسید، اما خوی زشت تو عوض نشد و به زیبایی نرسید. «او پس از تو زاد و از تو بگذرید / تو چنین خشکی ز سودای ثرید.» ریشی که بعد از تو رویید، از تو پیش افتاد و تغییر کرد، اما تو به دلیل دل بستن به متاع دنیوی (ثرید) خشک و بی‌ثمر مانده‌ای. «تو بر آن رنگی که اول زاده‌ای / یک قدم زان پیشتر ننهاده‌ای.» تو همان خمیر خامی هستی که در «تنور روزگار» قرار گرفته‌ای، اما «همچنان دوغی ترش در معدنی / خود نگردی زو مخلص روغنی.» یعنی هرگز تبدیل به روغن خالص و ناب نشده‌ای. و اینجاست که مولانا با لحنی گزنده می‌فرماید: «همچو خمیری، هم مرطینه دَری / گرچه عمری در تنور آذری.» این است حکایت کسی که عمر خود را در کوره حوادث می‌گذراند اما پخته نمی‌شود.

این بیت و ابیات بعدی آن، هشداری است در برابر سطحی‌نگری و بی‌عملی در مسیر خودسازی. تجربه گرفتن و پند آموختن، صرفاً مشاهده رویدادها نیست، بلکه تعمق در آن‌ها و گذاشتن رد پای آن‌ها بر روح و روان است. این همان «جوشیدن» و «پختن» در مکتب مولاناست، که بسیاری می‌جوشند اما هرگز پخته نمی‌شوند.

نکات کلیدی

  • گذر عمر و دیدن حوادث، به تنهایی به معنای کسب تجربه و پختگی نیست.
  • درک عمیق از آموزه‌های والدین و گذشتگان، راهی اساسی برای خروج از خامی است.
  • چرخش شب و روز و دگرگونی‌های طبیعی، درس‌هایی از حکمت الهی در خود دارد که باید از آن عبرت گرفت.
  • بی‌توجهی به منابع پند و تجربه، به سکون و درجا زدن در مسیر رشد معنوی می‌انجامد، حتی پس از سال‌ها تقلا.
  • فرد ناپخته مانند خمیری است که در تنور دنیا قرار گرفته، اما هرگز به نان تبدیل نمی‌شود.

Sources: d6-s39 · 02:01:13 d6-s39 · 02:26:37

به زبانِ تو — ستاسو ژبه · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.