لوستل دفتر ۶ مثال بيت ۱۸۱۲

M6:1812 — آن موالید از تجلی زاده‌اند / لاجرم مستور پردهٔ ساده‌اند

آن موالید از تجلی زاده‌اندلاجرم مستور پردهٔ ساده‌اند
✦ دا بیت په پښتو وړاندې کړئ

M6:1812

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — د هغه د مثنوي له ثبت شویو لیکچرونو څخه

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: آن موالید و آفریده‌ها از تجلی حق زاده شده‌اند، لاجرم در پس پرده‌ای بی‌نقش و ساده از دیده‌ها پنهان‌اند. معنا: این بیت بیان می‌کند که آفریده‌های حقیقی و معنوی، نه از علل مادی بلکه از تجلی الهی برآمده‌اند و از این رو، با حواس ظاهری قابل درک نیستند.

شرح

این بیت، پرده از یک حقیقت عمیق و کلیدی در عرفان برمی‌دارد که همانا نحوهٔ ظهور کائنات است. مولانا در اینجا بر فراز اندیشهٔ فلسفی قدم می‌گذارد و اعلام می‌کند که موالید و آفریده‌های اصیل، آن نتایج و میوه‌های هستی، نه از چهار عنصر طبیعی زاده شده‌اند و نه تابع قوانین علیت مادی هستند. این یعنی علل مادی و شرایط طبیعی قادر به تبیین پیدایش آن‌ها نیستند؛ آن‌ها جور دیگری، از طریقی غیبی و ماورایی پدید می‌آیند.

من سال‌هاست بر این باورم که این سخن مولانا، او را در قلهٔ اندیشهٔ عرفانی و حتی فلسفی قرار می‌دهد. او می‌گوید: «آن موالید از تجلی زاده‌اند.» این جمله، نکته‌ای فوق‌العاده مهم است. عارفان ما، و فلاسفه‌ای چون ملاصدرا، در نهایت سلوک فلسفی خود به همین جا رسیده‌اند که این جهان صرفاً معلول خداوند نیست، بلکه تجلی خداوند است. فرق میان معلول و تجلی، بنیادی و تعیین‌کننده است. معلول اغلب به معنای چیزی جدا از علت فهمیده می‌شود، اما تجلی به معنای ظهور خودِ علت در صورتی دیگر است.

همان‌طور که ملاصدرا در اسفار اربعه می‌فرماید، جدا شدن معلول از علت به معنای آن نیست که علت چیزی غیر از خود را در بیرون خویش می‌نهد؛ بلکه خود علت به شکل دیگری درمی‌آید، «تطوّرهُ بَطور و تحیُّصَهُ بِحیثیة.» این یک «تشعن» است؛ یعنی معلول جلوه‌ای دیگر از علت است که علت به مرتبهٔ اشیاء نزول کرده و به صورت آن‌ها درآمده است. این یک نکتهٔ بلند است که خداوند با روحانی، روحانی و با جسمانی، جسمانی است؛ یعنی کل این عالم روحی و جسمی، هر دو هم معلول او هستند و هم ظهور و تجلی او.

پس، این جهان نه معلول خداوند است، نه زادهٔ خداوند در معنای متعارف. بلکه این جهان «تجلی» خداوند است. این سخنی است که با وجود سادگی بیان، عمقی عظیم دارد و پشتوانهٔ فلسفی متینی نیز برای آن مهیاست. حال که این آفریده‌ها از تجلی حق زاده‌اند، لاجرم «مستور پردهٔ ساده‌اند.» «مستور» یعنی نهان، و «پردهٔ ساده» یعنی پرده‌ای بی‌نقش. آن‌ها از دیده‌ها پنهان‌اند، زیرا که از عالم ماده برنخاسته‌اند و با حواس ظاهری قابل رؤیت نیستند. فکر فلسفیِ مبتنی بر علل مادی نیز به آن‌ها راهی نمی‌یابد.

مولانا خود متوجه عمق این سخن است و در بیتی دیگر تأکید می‌کند: «زاده گفتی ما، به حقیقت زاده نیست / وین عبارت جز پی ارشاد نیست.» یعنی اگرچه من از تعبیر «زاده» استفاده کردم، اما به حقیقتِ امر، آن‌ها زاده نیستند؛ بلکه این تعبیر تنها برای «ارشاد» و هدایت شما به معنای عمیق‌تر و حقیقت تجلی به کار رفته است. این روش مولاناست که با زبان ظاهری، ما را به ماورای ظاهر و عمق معنا رهنمون می‌شود.

نکات کلیدی

  • موالید حقیقی نه از علل مادی، بلکه از تجلی الهی زاده شده‌اند.
  • جهان نه صرفاً معلول خداوند، که ظهور و تجلی اوست؛ علت و معلول در نهایت انفکاک‌ناپذیرند.
  • تجلی الهی به معنای این است که خداوند خود را در صورت موجودات نشان می‌دهد؛ او در همه چیز حاضر است.
  • آفریده‌های زادهٔ تجلی، فراتر از درک حواس ظاهری و عقل فلسفیِ محدود هستند و با پرده‌ای ساده پنهان‌اند.
  • مولانا از تعبیر «زاده» به عنوان ابزار «ارشاد» برای رساندن معنای عمیق‌تر «تجلی» استفاده می‌کند.
  • این بیت، اوج اندیشهٔ عرفانی است که هر هستی را جلوه‌ای از ذات حق می‌داند.

Sources: d6-s40 · 00:28:05 d6-s40 · 00:30:11 d6-s40 · 00:32:11 d6-s40 · 00:33:55

به زبانِ تو — ستاسو ژبه · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.