لوستل دفتر ۶ د بې واسطې کسب څخه د روزي غوښتونکي فقیر د کیسې پاتې برخه بيت ۱۸۷۵

M6:1875 — روز نحر رستخیز سهمناک / مؤمنان را عید و گاوان را هلاک

روز نحر رستخیز سهمناکمؤمنان را عید و گاوان را هلاک
✦ دا بیت په پښتو وړاندې کړئ

M6:1875

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — د هغه د مثنوي له ثبت شویو لیکچرونو څخه

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: روز قربانی که رستاخیزی هولناک است، برای مؤمنان جشن است و برای گاوان نیستی. معنا: این بیت بیان می‌کند که یک رخداد واحد، مانند روز رستاخیز یا گذر از این جهان، برای برخی عید و جشن است و برای برخی دیگر موجب نابودی و هلاکت می‌شود؛ این تفاوت به مرتبهٔ وجودی و معرفت افراد بستگی دارد.

شرح

این بیتِ ژرف، تصویری چندلایه از یک حقیقتِ همیشگی در مکتب مولانا به دست می‌دهد: همواره یک واقعهٔ واحد، در نظر و سرنوشت افراد گوناگون، جلوه‌ای کاملاً متفاوت می‌یابد. روز «نحر» – که در ظاهر به عید قربان اشاره دارد – در نگاه مولانا صرفاً یک روز از سال نیست؛ بلکه نمادی است از «روز رستاخیز سهمناک» یا به تعبیر دیگر، روز سفر و مهاجرت ما به «عالم بی‌رنگی»، آن جهانی که حجاب‌ها از میان برداشته می‌شوند و حقایق، بی‌پرده پدیدار می‌گردند.

مولانا در جای جای مثنوی به این دوگانگی اشاره می‌کند. برای مثال، از طبل‌هایی می‌گوید که در روز عید برای شادی مردم کوبیده می‌شوند، اما خود طبل‌ها از این ضربات رنج می‌برند. او می‌پرسد: «ای دهل‌های تهی پر ز کوب، قسمتتان از عید چون شد زخم چوب؟» همین منطق دربارهٔ حیوانات قربانی نیز صادق است: در همان روزی که آدمیان شادمانه عید می‌گیرند، گوسفندان و گاوان سر بریده می‌شوند و حیاتشان به پایان می‌رسد.

پس در این روز نحرِ نمادین، «مؤمنان» – که منظور همان عارفان و «شیران الهی» و «مرغان آب»ی هستند که در انتظار «امر تعالوا»ی الهی‌اند و روحشان سبک‌بالانه بر دریای معانی شنا می‌کند – برایشان این روز، روز عید و وصل است. آن‌ها از قربانی شدن نجات یافته‌اند، به دریای وصال رسیده‌اند و در آن شادمانه شناورند. آن‌ها عمری بر کنارهٔ دریا زیسته‌اند و اکنون نوبت شادی‌شان رسیده است.

در مقابل، «گاوان» – که به «پیسه‌گاوان بسملان» در ابیات پیشین اشاره دارد، یا همان «گرگان کثرت» که اسیر صورت‌ها و عالم پرآشوب دنیاپرستی‌اند – هلاک می‌شوند و جان می‌بازند. آن‌ها قربانیِ آن «رستخیز سهمناک» می‌شوند؛ زیرا در نظام وحدانیِ الهی، جایی برای چندرنگی و کثرت‌پرستی بی‌ریشه نیست. روز نحر، روزی است که خداوند «بی‌حجابی حق نماید دخل و خرج»، یعنی خودِ حقیقت، بی‌پرده آشکار می‌شود و در این جلوهٔ بی‌حجاب، جوهر انسان‌های حقیقی بر جهان حاکم می‌گردد و اهل کثرت و غفلت، به قربانگاه می‌روند.

نکات کلیدی

  • یک رویداد واحد می‌تواند همزمان عید مؤمنان و هلاک غافلان باشد؛ این به مرتبهٔ وجودی افراد بستگی دارد.
  • روز نحر و رستاخیز، نمادی از گذر از عالم کثرت به عالم وحدت و بی‌رنگی است.
  • برای عارفان، این روز جشن وصال به دریای معناست؛ آن‌ها از قربانی شدن نجات یافته‌اند.
  • برای اهل غفلت و دنیاپرستی (گاوان)، این روز پایان حیات و نابودی است.
  • این بیت تأکیدی بر این حقیقت است که خداوند در لحظهٔ ظهور بی‌حجاب، اهل بصیرت را از اهل کثرت جدا می‌کند.

Sources: d6-s42 · 17:25:00 d6-s42 · 18:41:00 d6-s42 · 21:51:00 d6-s41 · 07:16:36

به زبانِ تو — ستاسو ژبه · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.