لوستل› دفتر ۶› د بې واسطې کسب څخه د روزي غوښتونکي فقیر د کیسې پاتې برخه› بيت ۱۸۸۳
M6:1883 — جز بنادر در تن زن رستمی / گشته باشد خفیه همچون مریمی
M6:1883
شرحِ سروش — د هغه د مثنوي له ثبت شویو لیکچرونو څخه
این متن بر پایهٔ سخنرانیهای ضبطشدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.
ترجمه و معنا
ترجمه به فارسی روان: جز به ندرت، در کالبد یک زن، صفتی رستمانه و دلاورانه / پنهان و پوشیده میماند، همچون مریم. معنا: مولانا در این بیت بیان میکند که خصایص قهرمانی و مردانه در زنان کمیاب است و اگر هم وجود داشته باشد، به ندرت آشکار میشود و بیشتر نهفته میماند، همانند ویژگیهای خاص مریم مقدس.
شرح
این بیت، بیتردید یکی از پارههایی است که در فهم معاصر از جایگاه زن، میتواند "مسئلهانگیز" تلقی شود و مولانا را از منظر امروزی در کانون نقد قرار دهد. بگذارید ابتدا بگویم که اینها سخنان مولاناست و نه عقاید بنده؛ ما در اینجا وظیفهٔ شرح و تفسیر کلام او را بر عهده داریم و به قصد انتقال امینانهٔ معنای تاریخی آن، آن را میکاویم.
مولانا در ادامهٔ بحث پیشین خود دربارهٔ "جهاد اصغر" (جنگ بیرونی) و "جهاد اکبر" (مبارزه با نفس) این ابیات را میآورد. او پیشتر استدلال کرده بود که جهاد اصغر، یعنی جنگ نظامی، بر زنان واجب نیست. سپس با یک استدلال "به طریق اولی" نتیجه میگیرد: "چون قضا ندهد زنان را هیچ دست / کی دهد آنکه جهاد اکبر است؟" یعنی اگر زنان از فضیلت و پاداش جهاد اصغر بیبهرهاند، پس به طریق اولی از "جهاد اکبر" نیز محروماند. این خود بیانی است که زنان را از ساحت سالکان و مجاهدان نفس خارج میسازد.
سپس در بیت مورد بحث (جز بنادر در تن زن رستمی)، این ایده را بسط میدهد که در کالبد یک زن، خصایص "رستمی" (یعنی دلاوری، قدرت، و صفاتی که بهطور سنتی به مردان شجاع و قهرمان منسوب میشود) بسیار نادر است. اگر هم چنین ویژگیهایی در زنی پدیدار شود، "خفیه" و پنهان است، و مانند مریم مقدس، که باطن او سرشار از ولایت و قدرت معنوی بود اما ظاهرش از هرگونه داعیهٔ عمومی به دور، از دیدهها پنهان میماند.
این نگاه در بیت بعدی نیز ادامه مییابد که: "آنچنان که در تن مردان زنان / خفیهاند و ماده از ضعف جنان". مولانا اینجا میگوید همانگونه که "رستمی" در زنان نادر است، در مقابل نیز در تن مردان نیز "زنان" (به معنای ضعف جنان، یعنی بزدلی و ضعف دل) پنهاناند. به عبارتی، مولانا در اینجا زنان را با صفت بزدلی و ضعف نفس پیوند میدهد و آن را در تقابل با صفات قهرمانانهٔ مردانه قرار میدهد. پس اینجا "زن" و "ماده" بودن، به صفتی برای ضعف و بزدلی تبدیل میشود که میتواند در کالبد مردان نیز مستتر باشد.
از دید مولانا، زنان ذاتاً "ضعف جنان" دارند، یعنی دلی بزدل و ترسو. این دیدگاه، که البته در زمانهٔ او شیوع بیشتری داشته و بازتابی از تفکر آن دوران است، زنان را از اساس در مرتبهای فروتر از مردان قرار میدهد که نه شایستهٔ جهاد بیرونیاند و نه قادر به جهاد درونی. باید دانست که این عبارات، بیانگر دیدگاه تاریخی مولاناست و نه ضرورتاً نگاهی که امروز ما به آن صحه میگذاریم. مولانا در این پاره، زنانگی را به معنای "ضعف" به کار میبرد و آن را حتی به مردانی که فاقد شجاعتاند نیز تعمیم میدهد، مردانی که او آنها را "زنصفت" میخواند.
نکات کلیدی
- مولانا صفات قهرمانانه را در زنان نادر میبیند و اگر هم باشد، نهفته و غیرعلنی است، به مثابهٔ مریم مقدس.
- این بیت، زنان را از دایرهٔ جهاد اکبر (مبارزه با نفس) دور میداند، با استناد به اینکه جهاد اصغر نیز بر آنها واجب نیست.
- مولانا زنانگی را به معنای "ضعف جنان" (بزدلی و ضعف دل) به کار میبرد و این صفت را در تقابل با دلاوری مردانه قرار میدهد.
- این نگاهِ مولانا، بازتابی از دیدگاههای رایج در روزگار اوست که جایگاه اجتماعی و معنوی زنان را فروتر از مردان میدانست.
Sources: d6-s42 · 30:04:00 d6-s42 · 36:45:00
This text was reconstructed from Dr. Abdolkarim Soroush's recorded Masnavi lectures. It has not been reviewed and approved by him.
Translation & meaning
Translation: Except rarely, in a woman's body, a Rostami (heroic valor) / would be found hidden, like Maryam (Mary). Meaning: Rumi suggests that heroic or 'Rostami' qualities are seldom encountered in women. If present, they remain concealed and subtle, akin to the hidden spiritual strength exemplified by Mary.
Explanation
This particular verse, without a doubt, falls into what might be considered 'problematic' territory when viewed through contemporary lenses, potentially drawing Rumi into modern critique. Let me first state unequivocally that these are Rumi's words, not my own convictions. Our task here is solely to expound and interpret his discourse, faithfully conveying its historical meaning.
Rumi introduces these lines in the broader context of his discussion on jihād-e asghar (the lesser jihad, external warfare) and jihād-e akbar (the greater jihad, the struggle with the self). He had previously argued that jihād-e asghar, military engagement, is not obligatory for women. He then extends this with an a fortiori argument: "Since fate grants women no share in battle, / How could it grant them that which is the greater jihad?" (M6:1882). This implies that if women are denied the virtue and reward of the lesser jihad, they are, by extension, also deprived of the greater jihad. This statement itself positions women outside the realm of spiritual wayfarers and those who struggle with the self.
In the verse under discussion (M6:1883), Rumi elaborates on this idea, asserting that "Rostami" qualities (i.e., valor, strength, and characteristics traditionally ascribed to brave, heroic men) are exceedingly rare in the female form. Should such qualities manifest in a woman, they remain khāfī (hidden) and concealed, much like Mary (Maryam). Mary is implicitly presented as an example of such a rare woman whose inner being was filled with divine spiritual authority and strength, yet her outward appearance was far removed from any public claim, remaining hidden from common view.
This perspective is further reinforced by the subsequent verse (M6:1884), which states: "Just as in men's bodies, women / are hidden, and feminine from weakness of heart (za'f-e janān)." Rumi posits here that just as "Rostami" is rare in women, conversely, in the bodies of men, "women" (in the sense of za'f-e janān, cowardice and weakness of heart) are hidden. In other words, Rumi equates being "female" (maddeh) with weakness and cowardice, placing it in opposition to masculine, heroic attributes. Thus, "woman" and "femininity" become markers for weakness that can also be latent within male bodies.
From Rumi's perspective, women inherently possess za'f-e janān—a timid and cowardly heart. This viewpoint, which was admittedly more prevalent in his era and reflects the prevailing thought of the time, fundamentally places women on a lower echelon than men, deeming them neither worthy of external jihad nor capable of internal jihad. It must be understood that these expressions reflect Rumi's historical worldview, and not necessarily a perspective we endorse today. In this passage, Rumi employs femininity as a signifier of "weakness" and extends it even to men who lack courage, men whom he labels as "woman-like."
Key takeaways
- Rumi perceives heroic qualities in women as rare, and if present, they remain hidden and unmanifest, akin to the spiritual depth of Mary.
- This verse suggests women are outside the scope of jihād-e akbar (struggle with the self), based on the premise that jihād-e asghar is not obligatory for them.
- Rumi associates 'femininity' with za'f-e janān (cowardice and weakness of heart), contrasting it with masculine valor.
- Rumi's perspective reflects prevailing views of his era, which generally positioned women as spiritually and socially subordinate to men.
Sources: d6-s42 · 30:04:00 d6-s42 · 36:45:00
به زبانِ تو — ستاسو ژبه · AI
Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited
Your conversation stays on this device unless you share it.
What readers asked0
No questions shared yet — yours could be the first.