لوستل دفتر ۶ د هغه د خزانه غوښتونکي توبه د خدای تعالی حضور ته له ډیرو لټونونو او عجز او اضطراب وروسته، چې اې زما د څرګندولو ولي! دا پټ راڅرګند کړه بيت ۲۳۱۹

M6:2319 — چون دعامان امر کردی ای عجاب / این دعای خویش را کن مستجاب

چون دعامان امر کردی ای عجاباین دعای خویش را کن مستجاب
✦ دا بیت په پښتو وړاندې کړئ

M6:2319

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — د هغه د مثنوي له ثبت شویو لیکچرونو څخه

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: ای خدای شگفت‌انگیز که خودت ما را به دعا کردن امر فرمودی، حال این دعای خودت را مستجاب کن. معنا: این بیت بیانگر این نکته است که خواست و تمنای دعا از سوی بنده، خود از امر و ارادهٔ خداوند سرچشمه می‌گیرد و لذا مستجاب کردن آن نیز بر عهدهٔ اوست.

شرح

این بیت، بی‌تردید، درخشان‌ترین و عمیق‌ترین بینش‌های مولانا را دربارهٔ چیستی دعا و نسبت آن با ارادهٔ الهی به نمایش می‌گذارد. من همواره تأکید کرده‌ام که دعاهای مثنوی هرگز مصنوعی یا متکلفانه نیستند. آنها در لحظه‌ای که احوال روحی شاعر اقتضا می‌کند، ناگهان از جان فوران می‌کنند؛ درست مثل چشمه‌ای که در جای خود و به وقت خود سر برمی‌آورد و آب در آن غلیان می‌کند. حقیقت دعا همین است: تمنایی که از جان بجوشد، آتشی از طلب که در کانون وجود شعله‌ور گردد. آن دعاهای معمولی که ما بر حسب عادت و تکلیف می‌خوانیم، اگرچه نیکوست و یاد خدا را زنده نگه می‌دارد، اما این «دعای واقعی» چیز دیگری است.

مولانا خداوند را «دهندهٔ عقل‌ها» می‌خواند و در این مقامِ دعا، مهم‌ترین نعمت او را همین عقل می‌داند. اما نکتهٔ محوری اینجاست: «تا نخواهی تو نخواهد هیچ‌کس». این عین ترجمهٔ آیهٔ قرآن است: «و ما تشاءون الا ان یشاء الله رب العالمین». ما نمی‌توانیم چیزی را بخواهیم، مگر اینکه خداوند آن را ممکن کرده باشد و اجازهٔ خواستنش را به ما داده باشد. پس، خودِ این طلب، خودِ این تمنا که در جان ما بیدار می‌شود، بخشش و تعلیم اوست. این نکته‌ای است که هیچ مکتب فلسفی به آن نرسیده است؛ این تعلیم خاص انبیا و عرفاست. مولانا در بیتی دیگر می‌گوید: «این دعا هم بخشش و تعلیم توست / ورنه در گلخن گلستان از چه رست؟» یعنی این گلخنِ وجود ما، هرگز بوی گل نمی‌دید اگر تو خودت نهالی از طلب و آرزو در آن نمی‌کاشتی.

به همین دلیل، مولانا با قاطعیت می‌گوید: «چون دعامان امر کردی ای عجاب / این دعای خویش را کن مستجاب». یعنی خدایا، حالا که خودت به ما امر کردی که دعا کنیم، خودت این آتش طلب را در ما برافروختی و این امکان را به ما دادی که تمنا کنیم، پس این دعا را که در حقیقت از توست، مستجاب کن. این دیگر دعای بنده نیست؛ این خواستهٔ توست که از زبان بنده برمی‌آید. این بیت در اوج خود، به یک مقام شهود یگانگی می‌رسد، به مقامی که دعا کننده و دعا شونده یکی می‌شوند. مولانا اینجا چند پرده بالاتر می‌رود و می‌گوید: «هم طلب از تست و هم آن نیکویی / ما که‌ایم؟ اول تویی، آخر تویی / هم بگو تو، هم تو بشنو، هم تو باش / ما همه لاشیم با چندین تلاش».

این همان مقام «بی‌خودان» است که مولانا در دفتر سوم مثنوی به آن اشاره می‌کند: «آن دعای بی‌خودان خود دیگر است / آن دعا زو نیست، گفت داور است». یعنی وقتی عارف در خود خدا محو می‌شود و از خود بی‌خود می‌گردد، دیگر این او نیست که دعا می‌کند، بلکه خود حق است که دعا می‌کند. در چنین حالتی، وقتی خدا از خودش می‌خواهد، چگونه می‌تواند دعای خویش را رد کند؟ این مقام، ورای شکر و شکایت است، حتی ورای طلب به معنای متعارف آن. این تمنا، گواهی بر حضور بی‌واسطهٔ الهی در جان بنده است، حضوری که خود آغازگر هر خواست و تمنایی است. این دعای بی‌واسطه و بی‌تکلف، تجلی کامل «توحید افعالی» است، که در آن بنده هر فعل و اراده‌ای را از آنِ خداوند می‌بیند و با این حال، در دایرهٔ تکلیف و مسئولیت باقی می‌ماند، نه جبرگرایی محض.

نکات کلیدی

  • دعای حقیقی، تمنایی است که از اعماق جان و در لحظهٔ نیاز و عطش فوران می‌کند، نه یک عمل متکلفانه یا از روی عادت.
  • خواست و ارادهٔ بنده برای دعا کردن، خود هدیه و تعلیم الهی است، زیرا هیچ‌کس نمی‌تواند چیزی را بخواهد مگر به ارادهٔ خداوند.
  • مولانا دعا را در نهایت به دعای خداوند از خودش تعبیر می‌کند؛ چرا که خداوند خود، آتش طلب را در جان بنده افروخته است.
  • در اوج این تجربهٔ دعا، دعا کننده و دعا شونده یگانه می‌شوند، و این مقام «بی‌خودی» و شهود توحیدی است.
  • این بینش مولانا نمونه‌ای از «توحید افعالی» است که در آن، هر عملی به خداوند بازگردانده می‌شود، بدون اینکه مسئولیت بنده نفی شود.
  • عقل، به عنوان مهمترین نعمت الهی، نقش کلیدی در درک و طلب این نوع دعای عمیق دارد.

Sources: d6-s29 · 00:39:55 d6-s29 · 00:44:11 d6-s29 · 00:34:43

به زبانِ تو — ستاسو ژبه · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.