لوستل دفتر ۶ د خزانه غوښتونکي ته د هاتف غږ او د هغه د اسرارو د حقیقت اعلان کول بيت ۲۳۵۷

M6:2357 — جاهدوا فینا بگفت آن شهریار / جاهدوا عنا نگفت ای بی‌قرار

جاهدوا فینا بگفت آن شهریارجاهدوا عنا نگفت ای بی‌قرار
✦ دا بیت په پښتو وړاندې کړئ

M6:2357

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — د هغه د مثنوي له ثبت شویو لیکچرونو څخه

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: آن شهریار (خداوند) گفت «در راه ما بکوشید»، نگفت «با کوشش از ما دور شوید و ما را از یاد ببرید»، ای بی‌قرار و ناآرام. معنا: خداوند از ما می‌خواهد تلاش‌هایمان در جهت نزدیکی به او باشد، نه اینکه با کوشش‌های غلط و مسیرهای اشتباه، از مقصد اصلی دور شویم.

شرح

من پیش‌تر نیز گفته‌ام که مولانا چگونه از ما می‌خواهد گوش باشیم، نه زبان، و از دریای معارف او شنا بیاموزیم، نه نحو. این بیت نیز دقیقاً در همین راستا، نقدی است بنیادین بر کوشش‌هایی که انسان را از مقصد دور می‌کند. این شهریار، که همان خداوند است، فرمود: «جاهدوا فینا»، یعنی «در راه ما بکوشید» یا «به ما بپردازید». اما نگفت «جاهدوا عنا»، یعنی «از ما دور شوید و بکوشید» یا «از ما بپردازید». این تفاوت فینا و عنا، همان تفاوتی است که در فارسی میان «پرداختن به» و «پرداختن از» داریم. پرداختن به چیزی، یعنی به آن مشغول شدن و رو آوردن؛ پرداختن از چیزی، یعنی کنار گذاشتن آن و دور شدن از آن. پس، نفسِ تلاش و کوشش مهم نیست؛ مهم آن است که این تلاش به کدام سو جهت‌گیری دارد. آیا ما را به سوی حق سوق می‌دهد یا از او دور می‌سازد؟

مولانا بارها این نکته را گوشزد کرده که تلاش‌های فکریِ صرف، یا هوشمندی‌های عقل‌گرا، اگر پشت به مقصد داشته باشند، جز دوری و هلاکت به بار نمی‌آورند. همچون فیلسوفی که خود را از اندیشه کُشت، اما چون پشت به گنج داشت، هرچه بیشتر می‌دوید، از مراد دلش جداتر می‌شد. این همان حکایت کنعان است که به جای نشستن در سفینه نجات نوح، به زیرکی و عقل خود متکی شد و به سوی قله کوه گریخت، اما هرچه بیشتر می‌جست، از مناص و پناهگاه حقیقی دورتر می‌شد و هلاک گشت.

بنابراین، این جهاد و کوشش باید «در راه» و «به سوی» حق باشد. بسیاری از عارفان و حتی متقدمین، مدت‌ها پیش از فیلسوفان غربی چون کانت، به این نتیجه رسیده بودند که در شناخت حقایق غیبی، نباید مرکب فکر را فراتر از حدی راند که انبیا گفته‌اند؛ چراکه در آن وادی، صدها خار هست و یک گل. «خود را برای کشف راز الهی به تکلف میفکن»، زیرا هرچه بیشتر در این نوع تفکر فرو روی، نه تنها نزدیک نمی‌شوی، بلکه از حقیقت دورتر می‌شوی. مثنوی به ما می‌آموزد که پرهای کاغذی فلسفه، هوس پرواز را بیدار می‌کند، اما در نهایت ما را به زمین می‌کوبد. حقیقت آن است که راه، راه عشق است و محو، نه نحو.

نکات کلیدی

  • جهاد حقیقی، کوششی است که به سوی حق و در راه او باشد، نه صرفاً فعالیت و تلاش بی‌هدف.
  • تفاوت میان «در راه ما» (فینا) و «از ما دور شدن» (عنا) در عربی، نشان‌دهنده جهت‌گیری تلاش‌هاست.
  • مولانا فعالیت‌های صرفاً فکری و عقل‌گرایانه را نقد می‌کند که ممکن است انسان را از گنج حقیقی دور سازند.
  • درس داستان کنعان: تکیه بر زیرکی و عقل خویشتن، بدون هدایت الهی، به هلاکت می‌انجامد.
  • هدف تلاش معنوی باید نزدیکی به مبدأ باشد، نه دور شدن از او با مشغولیت‌های گمراه‌کننده.

Sources: d6-s55 · 44:11 d6-s55 · 43:07 d6-s55 · 45:26 d6-s28 · 15:41

به زبانِ تو — ستاسو ژبه · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.