لوستل دفتر ۶ د اوښ، غوا او اوښ د کیسه چې په لاره کې یې واښه وموندل او هر یوه ویل چې زه به یې وخورم بيت ۲۴۵۸

M6:2458 — لیک عمر هرکه باشد بیشتر / این علف اوراست اولی گو بخور

لیک عمر هرکه باشد بیشتراین علف اوراست اولی گو بخور
✦ دا بیت په پښتو وړاندې کړئ

M6:2458

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — د هغه د مثنوي له ثبت شویو لیکچرونو څخه

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: اما هر که عمرش بیشتر باشد، این علف از آن اوست، سزاوارتر است، بگو بخورد.

معنا: در یک حکایت تمثیلی، قوچ پیشنهاد می‌کند علفی که یافته‌اند به آن کسی برسد که عمر بیشتری دارد و پیرتر است، به نشانهٔ احترام به بزرگان.

شرح

این بیت، از دل داستانی شیرین و پندآموز در مثنوی بیرون می‌آید که مولانا در آن، حکایت سه حیوان (شتر و گاو و قوچ) را روایت می‌کند که در راهی بندی گیاه می‌یابند. قوچ، که قهرمان این بخش از داستان است، برای تقسیم این لقمهٔ ناچیز و سیراب‌کننده، شرطی می‌نهد که به ظاهر بسیار اخلاقی و مبتنی بر ادب است: «هرکه عمرش بیشتر باشد، این علف از آن اوست.» مولانا بلافاصله این پیشنهاد را به یک سنت نبوی پیوند می‌زند و می‌فرماید که «اکابر را مقدم داشتن / آمده است از مصطفی اندر سنن.» یعنی پیش داشتن بزرگان و پیران، روش پیامبر اکرم (ص) است و جزو سنن مسلمانی است.

اما مولانا، که نگاهی ژرف‌بین به سرشت آدمی و کژتابی‌های او دارد، تنها به طرح این اصل اخلاقی بسنده نمی‌کند. او بلافاصله به لایه‌های پنهان و زشتِ سوءاستفاده از این اصول شریف اشاره می‌کند. او می‌گوید که در روزگارِ «لئام» (فرومایگان)، اگر هم پیران را مقدم می‌دارند، نه از سرِ ادب و حرمت، بلکه از سرِ حیله و طمع است. او دو مثال روشن می‌آورد: یکی اینکه غذای داغ را اول به پیر تعارف می‌کنند تا او بسوزد و راه را برای دیگران باز کند، یا اول پیر را بر پلی ویران می‌فرستند تا اگر فروریخت، جان خود را فدا کند و دیگران در امان بمانند. این همان «حیله‌ها و ترفندها»یی است که در طول تاریخ، در میان مردمان سودجو و بی‌مروت رایج بوده و هست.

از اینجا، مولانا یک گام عمیق‌تر برمی‌دارد و به تفاوت ماهوی میان مکر و حیلهٔ انسانی با قدرت و درندگی حیوانی می‌پردازد. او می‌گوید که اگر گرگی به یک ولی (ولی خدا) برسد و او را بدرد، بهتر است از اینکه یک «نفس بد» یا انسان بدسیرت به او برسد. چرا؟ زیرا «گرگ ارچه که بس استمگری‌ست / لیکش آن فرهنگ و کید و مکر نیست.» حیوانات، هرچند قوی و درنده باشند، فاقد «مکر» و «چاره» و «فرهنگ» (به معنای حیله‌گری در گذشته) هستند. آنها به طور مستقیم و بی‌پرده به آزار می‌رسانند و همین سادگی، امکان گریز و مقابله را برای انسان فراهم می‌کند. اما انسان، موجودی مکار است؛ حتی اگر ضعیف باشد، با حیله و فریب می‌تواند صدها گرگ را به دام اندازد و آسیب‌هایی به مراتب مهلک‌تر و پنهان‌تر وارد کند. این نکته بسیار حائز اهمیت است: مولانا افعالی چون «مکر» و «حیله» را افعال درجه دوم (second-order actions) می‌داند که بر یک فعل اولیه سوار می‌شوند و در حیوانات وجود ندارند. بنابراین، یک گرگ نمی‌تواند «ظالم» باشد، زیرا فاقد مفهوم عدل و ستم است؛ این مفاهیم تنها در حیطهٔ فهم و عمل انسان جای می‌گیرند.

این بینش عمیق مولانا، نه تنها به نقد رفتار فرومایگان می‌پردازد، بلکه تصویری واقع‌بینانه و گاه هولناک از پیچیدگی سرشت انسان به دست می‌دهد. او نه تنها از مکر و حیله آدمیان می‌گوید، بلکه از ناتوانی ما در فهم نیت‌های حقیقی یکدیگر نیز سخن می‌گوید. ما حتی از نیت‌های پنهان نزدیک‌ترین انسان‌ها بی‌خبر می‌مانیم، چه رسد به نیت حیوانات یا بالاتر از آن، سرّ حق تعالی. اینجاست که سخن پیامبر (ص) اوج می‌گیرد: «ما عرفناک حق معرفتک»؛ ما تو را آنگونه که شایسته معرفت توست، نشناختیم. بهترین اعتراف در مواجهه با حقیقت الهی، اقرار به عجز در شناخت است.

نکات کلیدی

  • بیت به ظاهر یک رسم اخلاقی (مقدم داشتن پیران) را مطرح می‌کند تا مولانا به نقد آن بپردازد.
  • مولانا بلافاصله به سوءاستفاده افراد فرومایه (لئام) از این اصل و به خطر انداختن پیران اشاره می‌کند.
  • انسان‌ها با «مکر» و «حیله» بسیار خطرناک‌تر از حیوانات صرفاً «قوی» و درنده هستند.
  • «مکر» عملی درجه دوم است که حیوانات فاقد آنند، لذا نمی‌توانند «ظالم» باشند، زیرا مفهوم عدل را درک نمی‌کنند.
  • جهل ما به نیت‌های دیگران، حتی آدمیان، تواضع ما را در شناخت حق تعالی افزایش می‌دهد.

Sources: d6-s57 · 07:51:24 d6-s57 · 10:20:07 d6-s57 · 15:32:41 d6-s57 · 20:00:00 d6-s57 · 24:30:00

به زبانِ تو — ستاسو ژبه · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.