لوستل دفتر ۶ د ترمذ د پاچا لخوا د اعلان کول، چې هر څوک چې په دریو یا څلورو ورځو کې سمرقند ته لاړ شي، د فلانۍ دنده لپاره به خلعت، اسپ، غلام او کنیز او دومره زر ورکړي. دلقک دا اعلان په کلي کې واورید او د پاچا حضور ته راغی او ویې ویل: زه خو نشم تللی بيت ۲۶۲۴

M6:2624 — که چو ما او را به خود افراشتیم / عذر و حجت از میان بر داشتیم

که چو ما او را به خود افراشتیمعذر و حجت از میان بر داشتیم
✦ دا بیت په پښتو وړاندې کړئ

M6:2624

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — د هغه د مثنوي له ثبت شویو لیکچرونو څخه

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: آنگاه که ما او (حق یا پیر راه) را به خود پذیرفتیم و او را چون بلندای حقیقت دانستیم، هرگونه بهانه و دلیلی برای چون و چرا کردن از میان برداشتیم. معنا: این بیت بیانگر آن است که وقتی حقیقت آشکار شد یا مراد و راهبرِ راستین شناخته گشت، جای هیچ شک و پرسشی باقی نمی‌ماند و فقط تسلیم مطلق لازم است.

شرح

این بیت، بی‌تردید، درگاهی است به یکی از دشوارترین و چالش‌برانگیزترین آموزه‌های مثنوی، آموزه‌ای که مولانا در سراسر کتاب به اشکال گوناگون بر آن پای می‌فشارد: تسلیم بی‌چون و چرا در برابر پیر یا «اصلح». مولانا در اینجا می‌فرماید، آنگاه که «او» — که می‌تواند حقیقتِ آشکار شده باشد، یا پیرِ کاملی که خود عینِ حقیقت است — را به مقامِ بلندِ خویش برافراشتیم، دیگر جایی برای «عذر و حجت» باقی نمی‌ماند. او خودش دلیل است، خودش راه است؛ «پیر را بگزین و عین راه دان». استدلال و چون و چرا تا زمانی است که طالبِ حقیقت در جستجوست و می‌خواهد از طریق برهان به مقصود برسد. اما وقتی خودِ حقیقت، یا مَثَلِ مجسمِ آن، پیشِ رو نشست، طلبِ دلیل از خودِ دلیل، کاری عبث است. این همان نکته‌ای است که مولانا در بیتِ بعدی نیز بر آن تأکید می‌کند: «قبله را چون کرد دست حق عیان / پس تحری بعد از این مردود دان». یعنی وقتی قبلهٔ اصلی و راه راست روشن شد، دیگر جستجو و تحقیق (تحری) و آزمون و خطا، مردود و بی‌مورد است. باید سر به زیر افکند و در راهِ آشکار شده گام نهاد.

اما در اینجا باید لحظه‌ای درنگ کرد و به ملاحظات عصر حاضر نیز پرداخت. مولانا در زمانه و بستر فکری خاص خود این توصیه را می‌کرده است. در آن روزگار، تشخیص «اصلح» و «پیر راه دان» شاید آسان‌تر بوده و فضای فکری و اجتماعی با امروز بسیار متفاوت بود. امروز، در عصر ما که «سفلی و علوی به هم آمیخته‌اند» و نیک و بد، و پاک و تیره، درهم شده‌اند، توصیهٔ بی‌قید و شرط به «تسلیم» و «برداشتن عذر و حجت»، کاری بس خطرناک است. ما به کمال تأسف، آثار سوء این تسلیم‌های کورکورانه را در فرقه‌های دروغین و نیمه‌دروغینی می‌بینیم که فقط ارادت می‌طلبند و نه حقیقت. در چنین فضایی، این آموزه ممکن است به «عقل‌فروشی»، «خودفروشی» و «کفران نعمت عقلانیت» منجر شود.

من با کمال صراحت می‌گویم که این درس، اگرچه در چارچوب معارف مولوی قابل درک است، اما دست‌کم در دوران کنونی، قطعاً نارواست و مسئولیت شرعی و اخلاقی داریم که آن را به جوانان امروز توصیه نکنیم. عقل، موهبت الهی است و جستجو و پرسشگری، از ارکان آن است. مولانا خودش در جای دیگر ما را به همراهی با «همدردان» فرامی‌خواند و از «قرین بد» برحذر می‌دارد؛ این خود نشان می‌دهد که تشخیصِ راهبرِ راستین، خود نیازمند تمیز و عقلانیت است. تسلیم، مقامی است بس عالی، اما تنها در برابر حقیقتِ محض و «اصلحی» که خودِ حق است، نه در برابر هر مدعی‌ای که پرچم مرادی برافراشته باشد. این بیت از مولانا، هم اوجِ معرفتِ تسلیم‌گرایانه را به ما نشان می‌دهد و هم به ما می‌آموزد که همواره، حتی در برابر کلام بزرگان، دریچهٔ نقد و اندیشه را باز بگذاریم.

نکات کلیدی

  • تسلیم مطلق در برابر حقیقت آشکار یا پیر کامل: وقتی حقیقت خود را نشان داد، جای چون و چرا نیست.
  • بی‌اعتبار شدن جستجو و استدلال پس از وضوح حقیقت: «تحری» تنها پیش از درک قبلهٔ راستین معنا دارد.
  • هشدار سروش در باب سوءاستفاده از این آموزه: در دوران معاصر، تسلیم بی‌قید و شرط می‌تواند خطرناک و منجر به «عقل‌فروشی» شود.
  • تفاوت دوران مولانا با عصر حاضر: دشواری تشخیص «اصلح» در زمانهٔ کنونی، لزوم احتیاط در توصیه به تسلیم را ایجاب می‌کند.
  • حفظ کرامت عقل و پرسشگری: با وجود مقام عالی تسلیم، عقل و اندیشه موهبتی الهی‌اند که نباید فدا شوند.

Sources: d6-s60 · 43:50:00 d6-s60 · 47:31:00 d6-s60 · 48:57:00 d6-s60 · 54:15:00 d6-s60 · 54:50:00 d6-s60 · 58:27:00 d6-s60 [1:01:10:00] d6-s60 [1:03:05:00]

به زبانِ تو — ستاسو ژبه · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.