لوستل دفتر ۶ د موږک لخوا چونګښې ته د تدبیر کول، چې زه په اړتیا کې نشم کولی تاته راشم. په اوبو کې باید زموږ ترمنځ یو ارتباط وي، چې کله زه د سیند غاړې ته راشم، تاته خبر ورکولی شم او ته کله چې د موږک د سوري سر ته راشې، ماته خبر راکولی شې تر پایه بيت ۲۶۷۶

M6:2676 — نیستشان از جست‌وجو یک لحظه‌ایست / از پی همشان یکی دم ایست نیست

نیستشان از جست‌وجو یک لحظه‌ایستاز پی همشان یکی دم ایست نیست
✦ دا بیت په پښتو وړاندې کړئ

M6:2676

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — د هغه د مثنوي له ثبت شویو لیکچرونو څخه

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: جست‌وجوی‌شان لحظه‌ای توقف ندارد؛ در پی یکدیگر بودن‌شان دمی ایست ندارد.

معنا: در میدان عشق حقیقی، هم عاشق و هم معشوق پیوسته و بی‌وقفه در طلب یکدیگرند و از جست‌وجوی هم لحظه‌ای بازنمی‌ایستند؛ این اشتیاق متقابل هیچ‌گاه فروکش نمی‌کند.

شرح

این بیت گران‌سنگ، تصویری از عشق حقیقی را به دست می‌دهد که در آن، حرکت و جست‌وجوی عاشق و معشوق، یکدم توقف ندارد. من بارها گفته‌ام که مولانا مشربی یگانه در باب عشق دارد، مشربی که با دیدگاه بسیاری از شاعران بزرگ دیگر ما، از جمله حافظ و سعدی، تفاوت ماهوی دارد. در ادبیات غالب، معشوق در جایگاه بی‌نیازی و ناز قرار می‌گیرد و عاشق در مرتبه نیاز و تضرع؛ گویی معشوق سنگی است که به ناله‌های عاشق بی‌اعتناست. اما مولانا این تصویر را درهم می‌شکند.

از منظر مولانا، در عشق راستین، هم عاشق مستسقی (سخت تشنه) است و هم معشوق مستسقی‌طلب. یعنی عشق خودش تشنه است و تشنه می‌طلبد. مولانا با صراحت تمام می‌گوید: «روز بر شب عاشق است و مضطر است / چون ببینی شب بر او عاشق‌تر است.» این‌چنین نیست که یکی گرم و دیگری سرد باشد، یکی در آتش و دیگری بی‌خیال. این بیتی که اکنون پیش روی ماست، همین نکته را با شدت و حدت تبیین می‌کند: «نیستشان از جست‌وجو یک لحظه‌ایست / از پی همشان یکی دم ایست نیست.» این یعنی دنبال کردن یکدیگر، یک لحظه هم به توقف و سکون نمی‌رسد. اینها همواره در طلب و در حرکت‌اند، درست مثل روز و شب که پی در پی هم می‌آیند و هر یک عاشق دیگری است.

این پیوند بی‌وقفه، نمودی از وحدتی عمیق است که در آن، «این گرفته پای آن، آن گوش این / این بر آن مدهوش و آن بیهوش این.» هر دو در سرمستی و بی‌خودی یکدیگرند. مولانا برای تأکید بر این یگانگی، به قصه وامق و عذرا اشاره می‌کند و می‌گوید: «در دل معشوق جمله عاشق است / در دل عذرا همیشه وامق است.» در حقیقت، در دل معشوق نیز عشقی عمیق به عاشق حضور دارد و این یک حقیقت بنیادین در فهم مولانا از عشق است. این یگانگی چنان تام و تمام است که «در دل عاشق به جز معشوق نیست / در میانشان فارق و مفروق نیست.» هیچ عاملی نیست که میان این دو جدایی بیفکند، زیرا عشق، معجزه‌ی کیمیاگر وحدت‌بخش است؛ همان‌گونه که می‌گوید: «آفرین بر عشق کل استاد / صد هزاران ذره را داد اتحاد.»

این وحدت، ورای ادراک عقلانی ماست. مولانا خود تصریح می‌کند که «آن یکی‌ای نه که عقلش فهم کرد / فهم این موقوف شد بر مرگ مرد.» یعنی درک این یگانگی و این جست‌وجوی بی‌وقفه، با ذهن حسابگر و مقولاتی چون جوهر و عرض قابل فهم نیست؛ این درک نیازمند مرگ نفس و فراتر رفتن از حدود خودبینی است. این یگانگی و حرکت بی‌توقف است که جدایی در مثنوی را از «تنهایی» مورد بحث فلاسفه اگزیستانسیالیست متمایز می‌کند. وقتی هم عاشق و هم معشوق بی‌وقفه در پی هم‌اند، دیگر سخن از رهاشدگی و فقدان معنا ندارد؛ سخن از فراقی است که در بطن وصل اتفاق می‌افتد، فراقی که خود به شوق و طلب می‌افزاید. حضور همیشگی مطلوب، حتی در غیاب ظاهری، موتور محرک این جست‌وجوی بی‌وقفه است و این همان معنای متعالی عشق در چشم‌انداز مولاناست.

نکات کلیدی

  • در عشق مولانا، جست‌وجوی عاشق و معشوق نه تنها متقابل، بلکه بی‌وقفه و لحظه‌ای توقف‌ناپذیر است.
  • بر خلاف تصویرسازی‌های رایج، در مکتب مولانا معشوق نیز مستسقی و عاشق است و به همان اندازه عاشق، در طلب وصل است.
  • عشق یک کیمیای وحدت‌بخش است که دو قلب و دو روح را چنان یگانه می‌کند که دیگر میان آن‌ها فارقی نیست.
  • این وحدت و طلب بی‌وقفه، فراتر از درک عقلانی است و برای فهم آن، مرگ نفس و گذار از «خود» ضروری است.
  • این اشتیاق دوجانبه به این معناست که جدایی در عشق مولانا، هرگز به معنای تنهایی یا رهاشدگی نیست، بلکه فراقی از وصالی حاضر است.

Sources: d6-s62 · 03:34:48 d6-s62 · 04:14:48 d6-s62 · 04:42:48 s05 [general discussion of جدایی vs. تنهایی] s03 [general discussion of Mowlana's refusal to complain]

به زبانِ تو — ستاسو ژبه · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.