لوستل دفتر ۶ د شپې د غلو کیسه، چې سلطان محمود په شپه کې د هغوی په منځ کې راغی او ویې ویل چې زه له تاسو څخه یو یم او د هغوی له حالاتو څخه خبر شو تر پایه بيت ۲۸۲۴

M6:2824 — گفت یک خاصیتم در بینی است / کار من در خاکها بوبینی است

گفت یک خاصیتم در بینی استکار من در خاکها بوبینی است
✦ دا بیت په پښتو وړاندې کړئ

M6:2824

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — د هغه د مثنوي له ثبت شویو لیکچرونو څخه

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: گفت: «یکی از توانایی‌های ویژهٔ من در بینی‌ام است؛ کار من در میان خاک‌ها، بو کشیدن و یافتن است.» معنا: یکی از دزدان شب در محضر پادشاهی که ناشناس در میان آن‌هاست، فاش می‌کند که هنر او در قوهٔ بویایی‌اش نهفته است، به طوری که می‌تواند از بوی خاک، آنچه را که در عمق آن پنهان است، تشخیص دهد.

شرح

این بیت از «حکایت دزدان شب» در دفتر ششم مثنوی است؛ حکایتی که سلطان محمود، شبانه در میان گروهی دزدان ناشناس ظاهر می‌شود و از آن‌ها می‌خواهد که هر یک «فرهنگ» خود، یعنی هنر و حیلهٔ خود را بیان کنند. این حکایت، به تعبیر من، تصویری نمادین از جهان است: شب تاریک زندگی دنیا که غفلت بر آن سایه افکنده و در آن، شاهِ حقیقت (خداوند) ناشناس در میان ما حاضر است و شاهد اعمال ماست، تا اینکه روزِ داوری فرا رسد و همه چیز آشکار شود. این شاه در میان دزدانی است که هر یک مشغول دزدی‌اند، غافل از حضور شاه. یکی از این دزدان، هنر خود را در قوهٔ بویایی‌اش می‌بیند و می‌گوید: «کار من در خاک‌ها بوبینی است.»

این ادعای دزد، فقط یک مهارت ظاهری نیست، بلکه مولانا آن را به حوزه‌های عمیق‌تر عرفانی پیوند می‌زند. او در اینجا به روایت «الناس معادن کمعادن الذهب و الفضه» اشاره می‌کند، روایتی که می‌گوید مردم بسان معادن طلا و نقره‌اند. این دزد با بوییدن خاک، ادعا می‌کند که می‌تواند گوهر نهفته در زیر خاک را تشخیص دهد؛ گویی او قادر است ماهیت واقعی انسان‌ها را از ورای ظاهر و «خاک تن»شان دریابد: «من ز خاک تن بدانم کمتران / چند نقد است و چه دارد او ز کان». او می‌تواند تشخیص دهد که چه کسی «زر بی‌اندازه» در نهاد خود دارد و چه کسی «دخلش کمتر ز خرج» است. این یک نگاه تیزبینانهٔ عارفانه است به ژرفای وجود انسان‌ها، نه فقط به سطح ظاهری‌شان.

مولانا برای توضیح این قوهٔ بویایی خاص، مثال‌هایی از ادبیات عرفانی و قرآنی می‌آورد که این «بوبینی» را به درجه‌ای از ادراک شهودی و روحانی بالا می‌برد. نخست به داستان مجنون و یافتن قبر لیلا از بوی خاک اشاره می‌کند: «همچو مجنون بو کنم من خاک را / خاک لیلا را بیابم بی‌خطا». مجنون نشان قبر لیلا را به هیچ‌وجه نیافت تا آنکه خاک را بویید و «بوی خاک لیلا» او را به مقصد رساند. سپس به داستان یوسف و یعقوب (ع) می‌پردازد که پیراهن یوسف (ع) از راه دور، بوی او را به یعقوب (ع) رساند و چشمان نابینای او را بینا کرد: «بو کنم دانم ز هر پیراهنی / گر بود یوسف و گر آهرمنی». و در ابتدای مثنوی خود نیز همین مضمون را آورده است: «این نفس جان دامنم برتافته است / بوی پیراهان یوسف یافته است»، یعنی دوباره به یاد شمس تبریزی افتاده است. اینها همه نشان از ادراکی دارد که فراتر از حس ظاهری و عقل استدلالی، و با «بوییدن» حقیقت نهان، به باطن امور راه می‌برد.

همچنین به حدیث پیامبر (ص) اشاره می‌کند که «بوی خدا را از یمن می‌شنوم»، که اشاره‌ای است به اویس قرنی در یمن. برخی از فیلسوفان و عارفان ما مانند میرداماد نیز فلسفهٔ خود را «حکمت یمانی» نامیدند، در مقابل «حکمت یونانی»، چرا که معتقد بودند حکمت حقیقی نه از راه استدلال و عقل یونانی، بلکه از طریق شهود و بوییدن حقیقت که از جانب وحی و ولایت می‌آید، حاصل می‌شود. این «بوبینی» عارفانه، در حقیقت، تمثیلی از قوهٔ کشف و شهود اولیای حق است که حقایق پنهان را از ظواهر ادراک می‌کنند، همچنان که خاک ظاهری معادن، نشان از گوهر درونی آن‌ها دارد.

نکات کلیدی

  • شناخت حقیقت پنهان نه با حواس ظاهری، که با کشف باطنی و شهود عمیق امکان‌پذیر است.
  • قوه بویایی عرفانی، نمادی از ادراک شهودی است که به سالک امکان می‌دهد ماهیت حقیقی افراد و اشیاء را از ورای ظواهرشان دریابد.
  • انسان‌ها بسان معادن طلا و نقره‌اند؛ این بیت بر توانایی شناخت گوهر و ماهیت اصلی اشخاص از طریق نشانه‌های پنهان تأکید دارد.
  • مولانا با ارجاع به داستان‌های یوسف و یعقوب و مجنون و لیلی، این نوع ادراک را به ریشه‌های قرآنی و اسطوره‌ای پیوند می‌زند.
  • این «بوبینی» نشان می‌دهد که هیچ حقیقتی به تمامه پنهان نمی‌ماند و برای اهل ادراک، همواره نشانه‌ای از آن وجود دارد.

Sources: d6-s65 · 04:24:48 d6-s65 · 04:33:00 d6-s65 · 04:38:00

به زبانِ تو — ستاسو ژبه · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.