لوستل دفتر ۶ خواجه د لور مور ته صبر کولو ته امر وکړ چې غلام ته مه ځوره زه به هغه له دې طمعې پرته له زور څخه راوګرځوم چې نه سیخ سوځي او نه کباب خام پاتې کیږي بيت ۳۱۹

M6:319 — هین مشو مغرور آن گلگونه‌اش / نوش نیش‌آلودهٔ او را مچش

هین مشو مغرور آن گلگونه‌اشنوش نیش‌آلودهٔ او را مچش
✦ دا بیت په پښتو وړاندې کړئ

M6:319

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — د هغه د مثنوي له ثبت شویو لیکچرونو څخه

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: هشدار! فریب آن سرخابش را مخور؛ نوشیدنی نیش‌آلود او را مزه مکن. معنا: این بیت هشدار می‌دهد که فریب جلوه‌های ظاهری و فریبندهٔ دنیا را نخورید، چرا که در پس این زیبایی‌های دروغین، رنج و درد پنهان است و نوشیدنی ظاهراً شیرین آن، آمیخته با سمّ است.

شرح

این بیت در بطن تمثیل وسیع‌تر مولانا قرار دارد که دنیا را به مثابهٔ یک «گنده‌پیر» نشان می‌دهد که خود را چون «نوعروس» می‌آراید تا آدمیان را بفریبد. این نه فقط یک پند اخلاقی، که یک بصیرت عمیق روان‌شناختی در باب آسیب‌پذیری انسان در برابر فریب است:

  1. تمثیل «گنده‌پیر» و سراب: مولانا دنیا را به پیرزنی سالخورده تشبیه می‌کند که «از بس چاپلوس / خویش را جلوه کند چون نوعروس». این جهان، از دور و پیش از آزمودن، «بس خوش است از دور پیش از امتحان»، اما به محض نزدیک شدن، همچون سراب ناپدید می‌شود. این بیت مستقیماً به ابزارهای آرایشی و فریبندهٔ این پیرزن اشاره دارد.

  2. «مغرور» به معنای «گول خوردن»: دکتر سروش بر تصحیح معنای کلمهٔ «مغرور» تأکید ویژه‌ای دارد. در فارسی امروز، ما غالباً «مغرور» را به معنای متکبر و خودپسند به کار می‌بریم؛ اما در ریشهٔ عربی و کاربرد مولانا، این واژه به معنای «گول خوردن» و فریب خوردن است. بنابراین، «هین مشو مغرور» یعنی «آگاه باش، گول مخور و فریب نخور». این نکته‌ای کلیدی است که هشدار مثنوی را از نکوهش تکبر به آگاهی‌بخشی در برابر خودفریبی و فریب‌خوردگی عمیق‌تر می‌کند. این فریب، جهان‌شمول است: «این غرور تنها آن هندو را نبود، بلکه هر آدمیی به چنین غرور مبتلاست.»

  3. «گلگونه» و زینت‌های دروغین: «گلگونه» همان سرخاب یا مواد آرایشی است که در گذشته برای آرایش صورت به کار می‌رفت. این واژه در اینجا نمادی از زیبایی‌های سطحی و ساختگی است که دنیا برای پوشاندن حقیقتِ رو به زوال خود از آن‌ها استفاده می‌کند. این زینت‌های ظاهری نه برای زیبایی حقیقی، بلکه برای جذب و اسارت است.

  4. «نوش نیش‌آلوده» - شیرینی زهرآگین: نیم‌بیت دوم هشدار می‌دهد که از «نوش» (شیرینی، شهد) دنیا ننوشید، چرا که «نیش‌آلوده» است، یعنی آمیخته با زهر یا گزند. این استعارهٔ نیرومند ماهیت پنهان لذت‌های دنیوی را آشکار می‌کند: آن‌ها در ظاهر دل‌فریبند اما در باطن درد و رنج و در نهایت تباهی معنوی به ارمغان می‌آورند. شیرینی‌شان گذرا و زهرشان ماندگار است و این درس همیشگی عرفان است که تعلق به لذایذ فانی، لاجرم به اندوه می‌انجامد.

  5. نقش «صبر» در رهایی: مولانا بلافاصله پس از این بیت به فضیلت «صبر» اشاره می‌کند: «صبر کن / کز صبر و مفتاح الفرج / تا نیافتی چون فرج در صد حرج». صبر، کلید گشایش (مفتاح الفرج) از دام این فریب‌هاست. بدون صبر، انسان در «صد حرج» (صدها تنگنا و گرفتاری) گرفتار می‌شود. بنابراین، بیت نه تنها یک هشدار، بلکه دعوتی است به بصیرت و پایداری در برابر توهمات اغواگر دنیوی.

نکات کلیدی

  • دنیا با جلوه‌های فریبنده و ظاهری خود را چون عروس می‌آراید تا انسان را گول بزند.
  • «مغرور شدن» در اینجا به معنای «گول خوردن» و فریب خوردن است، نه تکبر ورزیدن.
  • زیبایی‌های دنیا همچون «گلگونه» یا سرخاب موقت و دروغین‌اند که حقیقتی تلخ را می‌پوشانند.
  • لذت‌های ظاهری دنیا مانند نوشیدنی شیرین‌اند، اما در واقع «نیش‌آلوده» و زهرآگین هستند.
  • تنها راه رهایی از فریب دنیا، صبر و بصیرت است که کلید گشایش حقیقی و فرج است.
  • فریب‌خوردگی از دنیا، حالتی جهان‌شمول است که همهٔ آدمیان، مگر به لطف الهی، در معرض آنند.

Sources: d6-s08 · 38:14 d6-s08 · 38:50 d6-s08 · 39:20

به زبانِ تو — ستاسو ژبه · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.