لوستل› دفتر ۶› په دې بیان کې چې دا غرور یوازې د هغه هندي نه و بلکې هر انسان په هر مرحله کې په داسې غرور مبتلا دی مګر څوک چې خدای ساتلی وي› بيت ۳۴۶

M6:346 — هم‌چو پروانه ز دور آن نار را / نور دید و بست آن سو بار را

هم‌چو پروانه ز دور آن نار رانور دید و بست آن سو بار را
✦ دا بیت په پښتو وړاندې کړئ

M6:346

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — د هغه د مثنوي له ثبت شویو لیکچرونو څخه

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: پروانه مانند، از دور آن آتش را نور پنداشت و به سوی آن بار سفر بست. معنا: این بیت حال کسانی را توصیف می‌کند که در توبه و عهد خود سست‌اند؛ آنان از دور آتش هوس را چون نور می‌پندارند و به سویش می‌روند، اما چون می‌سوزند، بازمی‌گردند و این چرخه تکرار می‌شود.

شرح

این بیت مولانا حال کسانی را شرح می‌دهد که در مسیر سلوک و توبه، هنوز قدمی راسخ و عزمی قاطع ندارند؛ کسانی که در میانه راه مانده‌اند و پیوسته در پیش رفتن و پس رفتن‌اند. پروانه در اینجا نمادی از انسان‌های بی‌ثبات است که پیوسته در رفت و آمد میان میل و توبه، یا گناه و پشیمانی‌اند و وقتی به عمل و نتیجه نظر می‌کنی، گویی سر جای خودشان ایستاده‌اند. این افراد آتش هوس یا لذت زودگذر را از دور نوری می‌بینند که وعده روشنایی و آرامش می‌دهد. این تصور از دور است، پیش از آنکه به حقیقت امر آگاه شوند. به همین دلیل، تصمیم می‌گیرند، گویی «بار سفر می‌بندند» و با شوق و گمان سود به سوی آن می‌روند و رحیل را آغاز می‌کنند. اما چون نزدیک می‌شوند، پرشان می‌سوزد و با تلخی و ندامت بازمی‌گردند و «ملح می‌ریزند»؛ یعنی مثل کودکان گریه و زاری می‌کنند. مولانا در اینجا به باور قدما اشاره می‌کند که پروانه حافظه ندارد؛ از این رو، پس از مدتی سوزش و درد را فراموش می‌کند و دوباره نسیان و طمع او را به سوی همان آتش می‌کشاند. این «ده دادن» یا طرد کردن آتش که در بیت‌های بعدی می‌آید، یعنی پس زدن و تخفیف کردن آن، تنها پس از سوختن و چشیدن تلخیِ نتیجه اتفاق می‌افتد، نه از روی بصیرت و پیش‌بینی. این نسیان و غفلت است که آدمی را دوباره و سه باره به کام آتش می‌کشاند و هر بار تجربه تلخ گذشته به فراموشی سپرده می‌شود. این چرخه اسف‌بار، نشان از عدم بلوغ و پختگی در سلوک دارد. البته جا دارد اینجا اشاره کنم که زیست‌شناسان رفتار پروانه در رفتن به سوی آتش را از منظر تکاملی، پدیده‌ای «ضد بقا» می‌دانند و برای آن کوشیده‌اند که توجیهاتی بیابند؛ زیرا آنچه در تکامل رخ می‌دهد، عمدتاً در جهت ابقا و بقای اصلح است. اما مولانا، این پدیده را دستمایه‌ای برای توصیف یک واقعیت روان‌شناختی و سلوکی در انسان قرار می‌دهد؛ اینکه چگونه نسیان و حرص، ما را بارها به سمت آنچه می‌دانیم زیان‌بار است، سوق می‌دهد و مانع از حرکت قاطع و رو به جلو در مسیر معنویت می‌شود. این حال بر خلاف عاشقان واقعی است که آتش عشق الهی را از ابتدا سوزنده می‌یابند و با آگاهی و دل‌سوخته به آن نزدیک می‌شوند.

نکات کلیدی

  • عدم قاطعیت در سیر و سلوک معنوی، انسان را در چرخه‌ای از پیشرفت و پسرفت گرفتار می‌کند.
  • پروانه نمادی از انسان بی‌حافظه‌ای است که با وجود تجربه سوختن، بازهم فریب ظاهر جذاب آتش هوس را می‌خورد.
  • تشخیص «نور» از «نار» نیازمند بصیرت است؛ در غیر این صورت، از دور، آتش هوس‌انگیز چون روشنایی جلوه می‌کند.
  • «ده دادن» یا طرد کردن یک میل، زمانی بی‌ارزش است که پس از تجربه تلخ سوختن و نه از سر آگاهی و اراده باشد.
  • نسیان (فراموشی) و حرص (طمع) دو عامل کلیدی هستند که انسان را به تکرار خطاهای گذشته وا می‌دارند.
  • برخلاف عشق حقیقی که با آگاهی از سوزندگی همراه است، این مسیر تکراری از عدم بلوغ و غفلت نشئت می‌گیرد.

Sources: d6-s09 · 00:09:13 d6-s09 · 00:10:17 d6-s09 · 00:11:22

❋

به زبانِ تو — ستاسو ژبه · AI

❋

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.