لوستل دفتر ۶ د یوسف صدیق (علیه السلام) لخوا د څو کلونو بندیز د خدای تعالی څخه د مرستې غوښتنه کولو او ویل (اذکرنی عند ربک) سره د هغه د تقریر سره بيت ۳۴۶۱

M6:3461 — پس فروشد ابله ایمان را شتاب / اندر آن تنگی به یک ابریق آب

پس فروشد ابله ایمان را شتاباندر آن تنگی به یک ابریق آب
✦ دا بیت په پښتو وړاندې کړئ

M6:3461

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — د هغه د مثنوي له ثبت شویو لیکچرونو څخه

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: آن ابله، در آن تنگنایِ جان‌کاه، ایمان خویش را شتاب‌زده به بهای یک آب‌ریز آب فروخت. معنا: در لحظات بحرانی و فشارهای شدید، انسان ناآگاه به سرعت گوهر ایمان خود را در برابر وسوسه‌ای ناچیز و فریبنده معامله می‌کند.

شرح

این بیت گویای واقعیتی تلخ و متأسفانه شایع در زندگی انسان است؛ واقعیتی که مولانا با تمثیلی عمیق و تکان‌دهنده آن را بازگو می‌کند. پیش از این بیت، مولانا از «دیو دلال» سخن می‌گوید که در لحظه «فراق جان»، یعنی در آیم لحظات ناتوانی و احتضار یا اوج وسوسه‌های نفسانی، به میدان می‌آید و به قصد تباهی ایمان، وارد معرکه می‌شود. «ابریق آب» اینجا کنایه از یک وسوسه بسیار حقیر و ناچیز است، یک وعدهٔ فریبندهٔ ظاهری که در برابر گوهر ایمان هیچ ارزشی ندارد. این ابریق آب، چنان‌که مولانا در بیت بعدی (M6:3462) تصریح می‌کند، چیزی جز یک «خیال» نیست، یک سراب محض که قصد «تخریق» و پاره کردن ایمان و حقیقت را دارد.

من این ماجرا را بارها در آثار عارفانی چون شمس تبریزی دیده‌ام. شمس نقل می‌کند از زاهدی که در لحظهٔ احتضار، هر بار که به او تلقین شهادتین می‌کردند، روی برمی‌گرداند. حاضران شگفت‌زده و نگران شدند که چگونه عمری پارسایی این‌گونه به پایان می‌رسد. آن زاهد، پس از بهبودی مختصری، بازگو کرد که شیطان با یک ابریق آب گوارا به سراغش آمده و وعدهٔ عمر ابد یا پاداش‌های عظیم داده بود در ازای سجده‌ای کوتاه. او مقاومت کرد، اما مولانا می‌گوید بسیاری هستند که در چنین تنگنایی، در مقابل وعده‌ای حقیر چون یک ابریق آب، همهٔ ایمان و پس‌انداز معنوی خود را می‌بازند.

مولانا این «ابریق آب» را به وعده‌های فریبندهٔ دنیا تشبیه می‌کند. او می‌پرسد: «این زمان که تو صحیح و فربه‌هی / صدق را بهر خیالی می‌دهی؟» یعنی اکنون که در صحت و سلامت عقل و بدن هستی، حقیقت را به خاطر یک خیال واهی می‌فروشی، چه رسد به لحظهٔ احتضار؟ این انسان نادان همچون طفلی است که «درها» یعنی مرواریدهای گران‌بها را می‌دهد و «گردکان» یعنی گردو می‌گیرد. این تمثیل یوسف و «ثمن بخس» او را به یاد می‌آورد که چگونه به بهایی اندک فروخته شد، بهای «سه گز کرباس».

بیت‌های بعدی این معنی را تکمیل می‌کنند: «در خیالت صورتی جوشیده‌ای / همچو جوزی وقت دق پوسیده‌ای». آنچه در ابتدا چون ماه شب چهارده زیبا و کامل جلوه می‌کند، در نهایت چون هلالی باریک و ناپایدار محو می‌شود. این بیان عمقِ بصیرت و «دوراندیشی» است. مولانا تأکید می‌کند که «عقل دوراندیش» است که انسان را از فریب‌های «فاتر» (سست) نجات می‌دهد. این دنیا، به تعبیر مولانا، «جوز پوسیده» است؛ ظاهری فریبنده دارد، اما مغزی تهی و پوسیده. بسیاری از علوم، مناصب و شهرت‌های دنیوی نیز همین حکم را دارند.

من این‌جا دوباره بر تفاوت «چشم حال» و «چشم مآل» تأکید می‌کنم. خوارزمشاه اسب را با «چشم حال» دید و عمادالملک با «چشم مآل». چشم حال، یعنی چشم ظاهربین و حالی‌بین که فقط دو گز پیش رو را می‌بیند. اما چشم مآل، چشم دوراندیش است که تا پنجاه گز و فراتر را می‌بیند، پیامدها را در نظر می‌گیرد. آن کس که خداوند بر چشمش سرمه کشیده است، از پس صد پرده رشد و حقیقت را می‌بیند. این نگاه مهتران است که دنیا را «جیفه» می‌بینند، یعنی مرداری که طالبانش سگان‌اند. اینجاست که مولانا می‌گوید دید خود را به دید «خسان» وامگذار، چرا که «به مردارت کشند این کرکسان». باید چشم خود را باز کنی و عصاکش کوران نباشی، به‌ویژه آن کورانی که از تو کورترند.

نکات کلیدی

  • ایمان، گوهر بی‌بهایی است که انسان در تنگنا و ضعف، آن را به بهای ناچیزترین وعده‌های فریبندهٔ دنیا از دست می‌دهد.
  • وسوسه‌های شیطان و دنیا اغلب در پوشش نیازهای عاجل و ظاهری (چون یک ابریق آب) ظاهر می‌شوند، حال آنکه فریب محض و سراب‌اند.
  • انسان ابله در لحظهٔ فریب، ارزش‌های حقیقی (در) را با باطل‌های بی‌ارزش (گردو) معاوضه می‌کند.
  • مولانا بر «دوراندیشی» به عنوان جوهر عقل تأکید می‌کند؛ توانایی نگریستن به فرجام کارها، نه صرفاً به ظواهر فریبندهٔ نخستین.
  • دنیا «جوز پوسیده‌ای» است با ظاهری آراسته اما باطنی تهی، و باید با «چشم مآل» و از دور به آن نگریست تا فریب نخورد.

Sources: d6-s77 · 28:48 d6-s77 · 34:26 d6-s77 · 41:44

به زبانِ تو — ستاسو ژبه · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.