لوستل دفتر ۶ د خواجه لخوا په خوب کې هغه پای مرستندوی ته د هغه ملګري د پورونو مقدار ویل، چې راغلی وو او د هغه سپینو زرو د پټولو ځای ورښودل او وارثانو ته پیغام ورکول، چې هیڅکله یې ډیر ونه ګوري او هیڅ یې بیرته وانه خلي او که څه هم هغه هیڅ یو یې ونه مني یا ځینې یې ونه مني، هلته یې پریږدي، ترڅو هر څوک چې وغواړي واخلي، ځکه چې ما له خدای سره قسمونه کړي دي، چې له هغه سپینو زرو څخه یوه دانه هم ماته او زما اړوند کسانو ته بیرته رانشي تر پایه بيت ۳۵۴۴

M6:3544 — تا ز بسیاری آن زر نشکهند / بی‌گرانی پیش آن مهمان نهند

تا ز بسیاری آن زر نشکهندبی‌گرانی پیش آن مهمان نهند
✦ دا بیت په پښتو وړاندې کړئ

M6:3544

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — د هغه د مثنوي له ثبت شویو لیکچرونو څخه

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: تا مبادا بازماندگان از کثرت آن زر و سیم بترسند یا گرفتار وسوسه شوند، باید آن را بدون هیچ اکراهی پیش آن مهمان بگذارند. معنا: این بیت تأکید می‌کند که ورثه باید ثروت وصیت‌شده را بدون طمع یا ترس از کمبود، با گشاده‌رویی به مستحق بدهند و حتی اگر شخص آن را نپذیرد، نباید به سوی خود بازگردانند.

شرح

این بیت در میانهٔ روایتِ خوابی محوری در مثنوی می‌آید؛ خوابی که در آن مردی ثروتمند پس از مرگ، وصیت خویش را برای پرداخت وامِ دوست نیازمندش به یک میانجی بازگو می‌کند. مولوی در اینجا، کشمکشی عمیق را میان الزامات فقهی و آموزه‌های اخلاقی و عرفانی به تصویر می‌کشد.

«تا ز بسیاری آن زر نشکهند»: دکتر سروش واژهٔ «نشکهند» را به «ترسیدن» یا «دچار وسوسه شدن» تفسیر می‌کند. هراس از حجم عظیم ثروت و طمعی که به واسطهٔ آن در دل وارثان راه می‌یابد، مانعی جدی برای اجرای وصیت است. این بیت پرده از روی میل غریزی انسان به تصاحب مال و دشواریِ دست شستن از آن برمی‌دارد، به‌خصوص وقتی که قرار است به غریبه‌ای بخشیده شود.

«بی‌گرانی پیش آن مهمان نهند»: «بی‌گرانی» به معنای «بدون اکراه، بدون ترش‌رویی» است. دکتر سروش تأکید می‌کند که وصیت باید با «کمال صفا و طیب خاطر» اجرا شود. این یک دستور صرفاً اجرایی نیست، بلکه بیانی از روحیهٔ ایثار و سخاوت بی‌چشم‌داشت است. اینجا دیگر مال، مالِ ورثه نیست؛ بلکه به واسطهٔ نذر و عهدِ خواجه با خداوند، از آنِ مهمان شده است.

دکتر سروش به نکته‌ای فقهی اشاره می‌کند: در فقه شیعه (و احتمالا اهل سنت)، شخص تنها می‌تواند یک‌سوم از اموال خود را پس از ادای دیون، وصیت کند. اما مولانا در اینجا به فقه نظر ندارد، بلکه در پی بیان یک اصل اخلاقی متعالی است. تأکید او بر این است که وقتی عطایی با نیت خالص داده شد، همچون شیری که از پستان دوشیده شده یا استفراغی که سگ به آن باز می‌گردد (اشاره به حدیث نبوی)، دیگر امکان بازگشت ندارد و بازستاندن آن از نظر اخلاقی مذموم است. حتی اگر مهمان تمام آن را نپذیرد، نباید به وارثان بازگردد، بلکه باید آن را بر در خانهٔ مهمان بریزند تا دیگران برگیرند، و این نشانگر قطعیت و قداست این هدیه است.

نکات کلیدی

  • وصیت معنوی، بر قواعد فقهی اولویت اخلاقی دارد؛ هدف، رساندن حق به مستحق است.
  • موانع درونی انسان، مانند طمع و ترس، گاهی بزرگترین سد در راه اجرای نیت‌های پاک هستند.
  • سخاوت واقعی، نه فقط در عمل بخشش، بلکه در کیفیت آن — یعنی بی‌هیچ گرانی و با طیب خاطر — جلوه‌گر می‌شود.
  • عطای خالصانه، همچون عهدی با خدا، بازگشت‌ناپذیر است و بازستاندن آن از نظر اخلاقی مذموم شمرده می‌شود.
  • نیت قلبی خواجه، حتی پس از مرگ نیز، بر تصرف مادی وارثان برتری دارد و مال را به جهت غایتی الهی هدایت می‌کند.

Sources: d6-s78 · 46:00 d6-s78 · 47:22 d6-s78 · 57:50 d6-s78 · 01:00:00

به زبانِ تو — ستاسو ژبه · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.