لوستل دفتر ۶ د خواجه لخوا په خوب کې هغه پای مرستندوی ته د هغه ملګري د پورونو مقدار ویل، چې راغلی وو او د هغه سپینو زرو د پټولو ځای ورښودل او وارثانو ته پیغام ورکول، چې هیڅکله یې ډیر ونه ګوري او هیڅ یې بیرته وانه خلي او که څه هم هغه هیڅ یو یې ونه مني یا ځینې یې ونه مني، هلته یې پریږدي، ترڅو هر څوک چې وغواړي واخلي، ځکه چې ما له خدای سره قسمونه کړي دي، چې له هغه سپینو زرو څخه یوه دانه هم ماته او زما اړوند کسانو ته بیرته رانشي تر پایه بيت ۳۵۷۸

M6:3578 — درج در خوفی هزاران آمنی / در سواد چشم چندان روشنی

درج در خوفی هزاران آمنیدر سواد چشم چندان روشنی
✦ دا بیت په پښتو وړاندې کړئ

M6:3578

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — د هغه د مثنوي له ثبت شویو لیکچرونو څخه

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: در دل هزاران ترس، هزاران ایمنی نهفته است؛ و در سیاهی مردمک چشم، این همه روشنایی (نهان است). معنا: این بیت بیانگر آن است که اضداد در یکدیگر پنهان‌اند و از دل هر نقیصه‌ای، کمال آن سر برمی‌آورد. همان‌گونه که ترس حاوی ایمنی و تاریکی چشم سرچشمه نور است، این جهان بر این تناقضات و تضادها استوار است.

شرح

ما در این بیت، مولانا را می‌بینیم که بار دیگر بر یکی از اساسی‌ترین مبانی اندیشهٔ خود و مثنوی، یعنی اصل «اضداد» یا «تزاحم» تأکید می‌کند. این قصهٔ اضداد در مثنوی قصهٔ درازدامنی‌ست و من فراوان درباره‌اش سخن گفته‌ام. فلاسفه نیز به این نکته واقف بودند؛ می‌گفتند: «لولا التضاد ما صح دوام الفیض عن المبدأ الجواد» – یعنی اگر تضاد و تزاحم نبود، فیض الهی امکان جریان پیدا نمی‌کرد. همان‌طور که در ترمودینامیک، کار تنها وقتی انجام می‌شود که اختلاف پتانسیلی میان گرم و سرد وجود داشته باشد، در جهان نیز این تضادها و رقابت‌ها هستند که موجب حرکت و کار می‌شوند.

قرآن کریم نیز به این تضادها توجه دارد، آنجا که می‌فرماید: «یخرج الحی من المیت و یخرج المیت من الحی» و «یولج اللیل فی النهار و یولج النهار فی اللیل»؛ شب را در روز و روز را در شب فرو می‌برد، و از مرده زنده و از زنده مرده بیرون می‌آورد. مولانا خود در ابتدای دفتر ششم مثنوی می‌گوید: «این جهان زین جنگ قائم می‌بود». اما تفاوت این است که این تضادها و ترکیبات از اضداد، مخصوص جهان طبیعت است. «آن جهان ماورای طبیعت جز باقی و آباد نیست، زان که ترکیب وی از ازداد نیست.»

این بیت نمونه‌ای روشن از این اصل را به دست می‌دهد: «درج در خوفی هزاران آمنی / در سواد چشم چندان روشنی». می‌فرماید که در دل هر ترسی، هزاران ایمنی نهفته است. این همان معنایی‌ست که مولانا در جایی دیگر بیان می‌کند که: «لا تخف زان چون که خوفت داد حق / نان فرستد چون فرستادت طبق». یعنی اگر خوفی به سراغ تو آمد، بدان که ندای «لا تخف» به دنبال آن است؛ خداوند هیچ‌گاه ترسی را نمی‌افکند مگر آنکه نوید ایمنی نیز همراه آن باشد. القای ترس، عین القای بی‌ترسی است. این خود یک تجلی از همان وحدت اضداد است.

همین‌طور، «در سواد چشم چندان روشنی»؛ یعنی در سیاهی مردمک چشم، این همه روشنایی نهفته است. بر اساس فهم گذشتگان، نور از چشم بیرون می‌آمد و این سیاهیِ چشم منبع این نور بود. بنابراین، از دل تاریکی، نور می‌جهد. این نیز تضادی‌ست که در آن، کمال از دل نقیصه برمی‌آید. این نه فقط یک مثال فیزیکی، که یک اصل وجودی و معرفتی است؛ بسیاری از حقایق عالم و از گنج‌های معنوی در پوششی از ظواهرِ نازیبا یا ترسناک پنهان‌اند.

بلافاصله پس از این بیت، مولانا همین معنا را با مثال‌های دیگری ادامه می‌دهد، آنجا که می‌گوید: «اندرون گاو تن شهزاده‌ای / گنج در ویرانه‌ای بنهاده‌ای». روح ما، که خود شاهزاده‌ای‌ست از جنس عقل کل و فائض از سلطان اعظم، در این «گاو تن» و «ویرانه» جسم نهان شده است. این تجلی «غیرت الهی» است که گنج‌های نفیس را در پوششی نامناسب پنهان می‌کند «تا خری پیری گریزد زان نفیس / گاو بیند شاه نی، یعنی بلیس». ابلیس است که جز «گاو تن» و «آب و گل» را نمی‌بیند و شاهزادهٔ درونی را که شایستهٔ سجده است، درک نمی‌کند. بنابراین، این بیت تنها یک تصویر ساده نیست، بلکه اشاره‌ای عمیق به نحوهٔ کار عالم و چگونگی پنهان شدن حقایق در میان اضداد و ظواهر است.

نکات کلیدی

  • جهان بر مبنای تزاحم و تضاد بنا شده است؛ هر نقصی حاوی کمال خود است.
  • هرگاه خوفی از جانب حق به انسان می‌رسد، نوید ایمنی («لا تخف») نیز در آن نهفته است.
  • همان‌طور که از سیاهی مردمک چشم نور می‌جهد، کمال از دل نقیصه برمی‌آید.
  • گنج‌ها و شاهزادگان معنوی در ویرانه‌ها و جسم‌های خاکی نهان شده‌اند؛ این تجلی غیرت الهی است.
  • این تضادها موتور محرکه عالم‌اند؛ بی‌وجود تضاد، فیض الهی امکان جریان نمی‌یافت.

Sources: d6-s78 · 01:07:12 d6-s78 · 01:02:16 d6-s78 · 01:09:36

به زبانِ تو — ستاسو ژبه · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.