لوستل دفتر ۶ د دې خبر په تفسیر کې چې مصطفی (ص) فرمایلي دي: دوه ډوله کسان نه مړیږي: د دنیا غوښتونکي او د علم غوښتونکي، چې دا علم باید له دنیا علم څخه پرته وي، ترڅو دوه ډوله وي، مګر د دنیا علم هم دنیا وي تر پایه او که همداسې وشي، نو د دنیا غوښتونکي او د دنیا غوښتونکي تکرار به وي نه تقسیم، د هغه د تقریر سره بيت ۳۸۸۳

M6:3883 — پس درین قسمت چو بگماری نظر / غیر دنیا باشد این علم ای پدر

پس درین قسمت چو بگماری نظرغیر دنیا باشد این علم ای پدر
✦ دا بیت په پښتو وړاندې کړئ

M6:3883

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — د هغه د مثنوي له ثبت شویو لیکچرونو څخه

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: پس چون در این تقسیم‌بندی (میان طالب دنیا و طالب علم) نیک بنگری، ای پدر (معنوی)، این دانشی که (پیامبر) از آن ستایش می‌کند، باید غیر از علم دنیا باشد. معنا: این بیت بر اساس حدیثی نبوی می‌گوید، برای اینکه تفکیکی میان طالب دنیا و طالب علم حقیقی وجود داشته باشد، دانش ممدوح نمی‌تواند دانش دنیوی باشد؛ بلکه باید دانشی باشد که به آخرت و عاقبت‌بینی بپردازد.

شرح

مولانا در این بیت عمیق، به یکی از بنیادی‌ترین تقسیم‌بندی‌های معرفت‌شناسی دینی و حتی اخلاقی می‌پردازد. او این سخن را در تفسیر حدیثی نبوی بیان می‌کند که می‌فرماید: «دو گرسنه‌اند که سیر نمی‌شوند، طالب دنیا و طالب علم.» پرسش اینجاست که اگر طالب علم نیز مانند طالب دنیا گرسنه‌ای سیرناپذیر است و پیامبر هردو را در کنار هم آورده، پس این «علم» کدام علم است؟ مولانا با قاطعیتی مثال‌زدنی نتیجه می‌گیرد که «این علم غیر علم دنیا باشد.» بی‌تردید، اگر علمی که از آن سخن می‌گوییم، خود ابزاری برای دنیاطلبی باشد، دیگر نمی‌توان آن را در مقابل دنیا قرار داد؛ بلکه در همان رستهٔ دنیاطلبی جای می‌گیرد. یعنی اگر علم تنها برای کسب مال، جاه یا قدرت دنیوی باشد، عملاً تفاوتی با طالب دنیا ندارد و تقسیم پیامبر بی‌معنی می‌شود. پس، علم ممدوح، علمی است که مولانا آن را «آخرت» می‌خواند. و منظور از آخرت، صرفاً جهان پس از مرگ نیست؛ بلکه نوعی نگاه عمیق و دوراندیشانه به هستی و حیات است. عقل و درایت، با همین دوراندیشی و سنجیدن «عاقبت امر» تعریف می‌شوند. دانش آخرتی، ما را از نگاه سطحی و «پیش پا بینی» برحذر می‌دارد و به دیدن «پس پشت حوادث» رهنمون می‌کند. این علم، به تعبیر من، همان دانشی است که «انسانیت ما را فربه» می‌کند، نه «حیوانیت ما را». ما هرگز منکر نیازهای حیوانی نیستیم؛ جسم ما، این «مرکب» وجودمان، نیازمند سلامت، غذا و آسایش است تا بتواند ما را به مقصد برساند. اما فاجعه آنجاست که جای «راکب» و «مرکب»، یا «خادم» و «مخدوم» عوض شود. وقتی تمام انرژی و منابع صرف فربه کردن مرکب شود و راکب (روح و انسانیت) فراموش گردد، بلکه خادمِ مرکب شود، آنجاست که گمراهی و «گیجی» آغاز می‌شود. تمدن مدرن، با تمام پیشرفت‌های علمی‌اش، گاه در همین گیجی غرق شده است؛ از سویی برای نجات یک بیمار نادر میلیاردها صرف می‌کند و از سوی دیگر برای ساختن سلاح‌هایی که هزاران نفر را بکشد. این همان «راه گم‌کردگی» است که مولانا از آن سخن می‌گوید. علمی که ما را به چنین تناقضاتی می‌کشاند، هرچند نام علم بر آن نهاده باشند، به حقیقت علم نیست. علم حقیقی، رهبر ما به سوی «عاقبت» و معناست، نه ابزاری برای تشدید گیجی و ویرانی.

نکات کلیدی

  • علم ممدوح (دانش ستوده) باید غیر از علم دنیوی باشد؛ وگرنه از مصادیق دنیاطلبی محسوب می‌شود.
  • تفاوت میان طالب دنیا و طالب علم حقیقی، در گرو تمایز علم دنیوی و علم اخروی است.
  • منظور از «آخرت» در نگاه مولانا، صرفاً جهان پس از مرگ نیست، بلکه نوعی نگاه دوراندیشانه و عمیق به هستی است که عاقبت امور را در نظر می‌گیرد.
  • علم حقیقی، انسانیت ما را فربه می‌کند، در حالی که علم دنیوی صرف، تنها به فربه‌تر کردن بخش حیوانی ما می‌انجامد.
  • فاجعه زمانی رخ می‌دهد که روح (راکب) فدای جسم (مرکب) شود و جایگاه خادم و مخدوم برعکس گردد؛ این همان «گیجی» بشری است.
  • مولانا علم را راهبر به سوی معنا و عاقبت می‌داند، نه ابزاری برای تشدید سردرگمی و تخریب.

Sources: d6-s87 · 00:07:46 d6-s87 · 00:08:58 d6-s87 · 00:10:14 d6-s87 · 00:31:31 d6-s87 · 00:33:58

به زبانِ تو — ستاسو ژبه · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.