لوستل دفتر ۶ په چین کې د پټ اوسیدو وروسته په پلازمینې ښار کې او د اوږدې مودې بې صبري وروسته د مشر ورور بې صبري، چې زه لاړم، خدای پامان، خپل ځان پاچا ته وړاندې کوم، مګر قدمی تنیلنی مقصودی او القی راسی کفادی، بیا یا پښې مې هدف او مراد ته ورسولې، یا سر مې کیږدم لکه زړه له لاسه ورکړی په هغه ځای کې او د هغه د وروڼو نصیحت ورته ګټه ونه کړه. (یا عاذل العاشقین دع فئة اضلها الله کیف ترشدها) تر پایه بيت ۴۱۲۷

M6:4127 — چون ز من سازی به بالا نردبان / بی پریدن بر روی بر آسمان

چون ز من سازی به بالا نردبانبی پریدن بر روی بر آسمان
✦ دا بیت په پښتو وړاندې کړئ

M6:4127

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — د هغه د مثنوي له ثبت شویو لیکچرونو څخه

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: اگر از من (پیر و راهنمای معنوی) برای صعود نردبانی بسازی، بی‌آنکه نیاز به بال گشودن و پرواز داشته باشی، به آسمان‌ها بالا خواهی رفت. معنا: این بیت تأکید می‌کند که با تسلیم و پیروی از یک استاد روحانی، می‌توان بدون اتکا به توانایی‌های جسمی یا تلاش‌های مادی، به بالاترین درجات معنوی و معرفتی دست یافت.

شرح

من این بیت را در سیاق بحث از ضرورت «پیر» یا راهنمای روحانی می‌خوانم. مولانا اینجا به وضوح بیان می‌کند که برای سلوک و رسیدن به حق، باید دست در دست یک «پیر رشاد» نهاد، نه «پیر گردون»؛ یعنی کسی که در جادهٔ رشد و ارشاد پخته و به مقصد رسیده است، نه صرفاً از سال و ماه پیر شده. این بیت در ادامهٔ داستان ابراهیم و نمرود می‌آید. نمرودِ خودرأی و سنگین‌طبع، می‌خواست با ساختن تختی که چهار کرکس آن را می‌بردند، به آسمان عروج کند تا خدا را از نزدیک ببیند. ابراهیم در مقام پیر و راهنما، به او می‌گوید که اگر مرا نردبان خود سازی، بی‌آنکه نیاز به پریدن باشد، به آسمان خواهی رفت.

این «بی پریدن بر روی» نکتهٔ کلیدی است. مولانا با این عبارت، صراحتاً سفر معنوی را از سفرهای مکانی و جسمانی جدا می‌کند. این‌گونه پرواز، با موشک یا هواپیما و کرکسِ نمرود ممکن نیست؛ همان‌گونه که «یوری گاگارین» پس از بازگشت از فضا گفت خدایی ندیده، و «کلود برنارد» معتقد بود تا روح را زیر تیغ جراحی نبیند، به آن ایمان نمی‌آورد. این‌ها مغالطه‌هایی است که چیزی را در جایی می‌جویند که در آنجا نیست. به تعبیر ملانصرالدین، به دنبال پول در کوچه گشتن چون آنجا نور هست، نه در خانهٔ تاریک که پول در آن گم شده است.

سفر به آسمان در اینجا، سفری روحانی، عقلی و دل است. درست مانند آنکه انسان با خیال خود بی‌هیچ «زاد و راحله‌ای»، از شرق به غرب سفر می‌کند یا در خواب، «حس مردم شهرها» از اغتراب به قربت می‌رود. «اغتراب» در اینجا به معنای دور شدن و از خود بیگانگی است. اگر انسان خود را تنها همین «تن خاکی» بداند، دچار از خود بیگانگی شده است. همان‌طور که مولانا می‌گوید: «کیست بیگانه؟ تن خاکی تو / کز برای اوست غمناکی تو». این تن، در واقع مرکب ماست، نه هویت اصلی ما.

پس، پیر برای آن است که راه سفر به عالم معنا را بنمایاند، نه راه پرواز فیزیکی. این سفر، سفر دل است که بی‌مرکب و پر، به آسمان می‌رود و حقایق را آشکار می‌کند. «شرط تسلیم» است که این سفر را ممکن می‌سازد، تسلیم به استادی که راه را رفته و به مقصد رسیده است. این همان حقیقتی است که عارفان و مؤمنان بر آن تأکید دارند: بدون راهنما، در ظلمات گمراهی می‌مانیم، حتی اگر عقل ما در امور بازرگانی کارآمد باشد، در مسیر سعادت اخروی ناتوان است.

نکات کلیدی

  • صعود معنوی از طریق پیروی از یک «پیر رشاد» (راهنمای پخته) حاصل می‌شود، نه با تلاش‌های فردی و خام.
  • این بیت، سفر روحانی را از سفرهای جسمانی و مکانی جدا می‌کند؛ پرواز به آسمان، پریدن فیزیکی نیست.
  • تلاش برای یافتن خدا با ابزارهای مادی (مانند موشک یا تیغ جراحی) مصداق مغالطه است؛ حقیقت را باید در جایگاه خودش جست.
  • «اغتراب» (از خود بیگانگی) حاصل یکسان پنداشتن خود با «تن خاکی» است؛ راهنما به بازگشت به خویشتن واقعی کمک می‌کند.
  • اصل «تسلیم» به استاد، شرط لازم برای پیمودن این راه و بهره‌مندی از نردبان معنوی پیر است.

Sources: d6-s92 · 17:33:14 d6-s92 · 19:30:38 d6-s92 · 27:52:40

به زبانِ تو — ستاسو ژبه · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.