لوستل دفتر ۶ په چین کې د پټ اوسیدو وروسته په پلازمینې ښار کې او د اوږدې مودې بې صبري وروسته د مشر ورور بې صبري، چې زه لاړم، خدای پامان، خپل ځان پاچا ته وړاندې کوم، مګر قدمی تنیلنی مقصودی او القی راسی کفادی، بیا یا پښې مې هدف او مراد ته ورسولې، یا سر مې کیږدم لکه زړه له لاسه ورکړی په هغه ځای کې او د هغه د وروڼو نصیحت ورته ګټه ونه کړه. (یا عاذل العاشقین دع فئة اضلها الله کیف ترشدها) تر پایه بيت ۴۱۲۹

M6:4129 — آنچنان که می‌رود شب ز اغتراب / حس مردم شهرها در وقت خواب

آنچنان که می‌رود شب ز اغترابحس مردم شهرها در وقت خواب
✦ دا بیت په پښتو وړاندې کړئ

M6:4129

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — د هغه د مثنوي له ثبت شویو لیکچرونو څخه

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: همان‌گونه که شب از غریبی (یا از خود بیگانگی) می‌رود، حس مردم شهرها نیز هنگام خواب چنین سفر می‌کند (و از تن جدا می‌شود). معنا: این بیت با تمثیل حرکت حس در خواب، سفر روح را مستقل از قید و مکان بدن نشان می‌دهد و اشاره به از خود بیگانگی انسان در هویت‌پنداری با تن می‌کند.

شرح

مولانا اینجا یک مثال می‌آورد، تمثیلی می‌آورد برای اینکه نشان دهد آن سفرهایی که دل می‌کند، آنچنان که پیشتر گفته بود «بی ز زاد و راحله دل همچو برق»، سفرهایی است که نیاز به مرکب و ابزار مادی ندارد. این بیت مثالی دیگر از همین دست است. می‌گوید: آنچنان که حس مردم، هنگامی که به خواب می‌روند، از تن جدا می‌شود و در شهرهای خیال و رویا سفر می‌کند، بدون اینکه قدمی از قدم بردارد یا به مرکبی نیاز داشته باشد، دقیقاً به همین شکل، روح و دل نیز می‌تواند سفر کند.

واژهٔ «اغتراب» در اینجا بسیار پرمعناست. در قدیم به معنای «غریب شدن» یا «به دیار غربت رفتن» بود، اما مولانا با ژرف‌بینی خاص خود، این کلمه را به معنای از «خود بیگانگی» نیز پیوند می‌زند. من صددرصد معتقدم که مولانا این معنای عمیق‌تر را نیز در نظر داشته است. او این مفهوم را برای نقد ماتریالیسم و ناتورالیسم به کار می‌برد. می‌گوید: آدمی اگر خودش را همین تن خاکی و فانی بپندارد، دچار از خود بیگانگی شده است. همهٔ ماتریالیست‌ها، همهٔ ناتورالیست‌ها و حتی بسیاری از عصب‌شناسان زمان ما، به معنای واقعی کلمه از خود بیگانه‌اند؛ زیرا خودشان را با تن‌شان عوضی گرفته‌اند، فکر می‌کنند این تن‌اند، در حالی که این نیستند. این تن، بیگانهٔ حقیقی ماست، نه جوهر وجود ما. همان‌طور که مولانا می‌فرماید: «کیست بیگانه؟ تن خاکی تو / کز برای اوست غمناکی تو».

بنابراین، این بیت یک مثال روزمره و در دسترس از استقلال حس و روح از بدن مادی را به ما نشان می‌دهد. وقتی می‌خوابیم، حس ما از این بدن «غریب» می‌شود، یا به تعبیر دیگر، از آن بیگانه می‌شود و به سیر در عالَم خیال می‌پردازد. این خود نشانه‌ای است از اینکه جوهر ما چیزی فراتر از این جسم است. این پدیده روزمرهٔ خواب، مؤیدی است بر این حقیقت که سفر دل و روح نیازی به کرکس نمرود یا موشک‌های زمانه ندارد. این سفری است که تنها با تسلیم به راهنمای معنوی و گشودن چشم دل میسر می‌شود، نه با ابزارهای مادی که تنها می‌توانند آنچه را در عالم محسوس است، کشف کنند.

نکات کلیدی

  • سفر حس در خواب، گواه حرکت مستقل روح و استقلال آن از قید تن است.
  • مفهوم «اغتراب» در این بیت به معنای عمیق «از خود بیگانگی» است، یعنی اشتباه گرفتن خود با بدن.
  • تن خاکی، «بیگانه»ای است که ما موقتاً با آن هم‌نشینیم، نه حقیقت وجود ما.
  • ابزارهای مادی (مانند کرکس نمرود) از درک و پیمودن سفرهای روحانی ناتوانند.
  • خواب، تجربه‌ای روزمره است که نشان می‌دهد جوهر وجود ما فراتر از محسوسات جسمانی است.

Sources: d6-s92 · 19:30:38 d6-s92 · 21:45:00 d6-s92 · 22:50:00 d6-s92 · 23:45:00

به زبانِ تو — ستاسو ژبه · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.