لوستل دفتر ۶ د هغه سړي کیسې ته بیرته ستنیدل، چې په مصر کې ورته خزانه ورښودل شوه او د هغه د درویشۍ له امله د حق تعالی حضور ته د هغه زاري بیانول بيت ۴۲۳۶

M6:4236 — خود کی کوبد این در رحمت‌نثار / که نیابد در اجابت صد بهار

خود کی کوبد این در رحمت‌نثارکه نیابد در اجابت صد بهار
✦ دا بیت په پښتو وړاندې کړئ

M6:4236

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — د هغه د مثنوي له ثبت شویو لیکچرونو څخه

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: کیست که بر این درِ رحمت‌فشان بکوبد و در پاسخ، صد بهار بر او گشوده نشود؟ معنا: این بیت پرسشی بلاغی است که تاکید می‌کند هر که بر آستان الهی روی آورد، بی‌تردید با اجابت و عطایی صدچندان و فراتر از انتظار روبرو خواهد شد. هیچ دعایی بی‌‌پاسخ نمی‌ماند.

شرح

این بیت در میانهٔ داستان مرد گنج‌طلب، که میراث خود را از کف داده و با ندایی غیبی به مصر فراخوانده شده، می‌آید. او که با فقر و اضطرار مطلق روبرو شده و به درگاه حق پناه آورده، اینک این ندا را می‌شنود که گویی تضمینی برای اجابت دعایش است. مولانا در اینجا به توضیح پدیدهٔ دعا و اجابت آن می‌پردازد و یک اصل بنیادین عرفانی را بیان می‌کند.

اولاً، ماهیت پرسش این بیت بلاغی است. «خود کی کوبد این در؟» این سؤال، سؤالی برای کسب اطلاع نیست، بلکه بیانی قاطع از یک حقیقت محتوم است. به این معنا که «هیچ‌کس نیست که این در را بکوبد و بی‌جواب بماند.» این خودِ اطمینان را به جوینده منتقل می‌کند که آستان الهی، آستان محرومیت نیست.

ثانیاً، توصیف «در رحمت‌نثار» کلید فهم این عطای بی‌پایان است. این در، نه صرفاً گشایندهٔ رحمت، بلکه خود، رحمت را نثار می‌کند و می‌پراکند. یعنی فیض الهی از پیش آماده و لبریز است و کوبندهٔ در صرفاً خود را در معرض این فیض گشوده قرار می‌دهد. رحمت، صفتی ذاتی و فعلی پیوسته از جانب حضرت حق است و نیاز انسان فقط گشودن خود به روی آن است.

ثالثاً، «صد بهار در اجابت» تعبیری حیرت‌انگیز از وسعت و گستردگی اجابت الهی است. «بهار» نماد رویش، حیات، زیبایی و تجدید است. «صد بهار» نه صرفاً کثرت عددی، بلکه اشاره به فراوانی بی‌حد و حصر، فراتر از تصور و انتظار ما دارد. اگر انسانی برگچه‌ای طلب کند، نه یک برگ، که صد بهار و تمام موسم رویش و تجدید حیات به او ارزانی می‌شود. این پاسخ، هم از حیث کیفیت و هم از حیث کمیت، از درخواست انسان فراتر می‌رود. این معنایی است که در پسِ تأخیر یا عدم اجابت مستقیم دعا نیز نهفته است؛ خداوند گاه به شیوه‌ای دیگر و با حکمت پنهان، پاسخی صد بهار می‌دهد که برای ما نافع‌تر است، حتی اگر در لحظه درک نکنیم.

در اندیشهٔ مولانا، این بیت به نوعی نقد بر کسانی است که گمان می‌برند خداوند غایب است یا بخشندگی‌اش محدود. او در مقابل، تصویری از حضرت حق را ارائه می‌دهد که همواره حاضر، فعال و با سخاوتی بی‌مانند است. جدایی‌ای که در ابتدای مثنوی از آن سخن می‌رود، جدایی از یک معشوق غایب نیست، بلکه گسستن از اصلِ حضور دائمی و فعال اوست. این بیت، به طور قطع، بر این نکته تاکید دارد که آن معشوق حاضر، همیشه آمادهٔ پاسخگویی و اعطای فیض است، تا جایی که عطایش صدها بار از درخواست بیشتر است.

نکات کلیدی

  • هر دعای خالصانه‌ای، بی‌شک اجابت می‌شود.
  • در رحمت الهی، همواره گشوده و آمادهٔ بخشش است.
  • عطای الهی همواره فراتر از انتظار و درخواست ماست و به کثرت «صد بهار» تجدید حیات می‌بخشد.
  • حکمت الهی گاهی اجابت دعا را به شیوه‌ای غیرمستقیم یا با تأخیر همراه می‌کند که خود عین رحمت است.
  • این بیت، پاسخی قاطع به هر گمانه‌ای مبنی بر غیبت یا خست الهی است.

Sources: d6-s95 · 00:23:30

به زبانِ تو — ستاسو ژبه · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.