لوستل دفتر ۶ د هغه عاشق کیسه چې په شپه د معشوق د وعدې په امید هغه کوټې ته راغی چې ورته اشاره یې کړې وه او د شپې یوه برخه انتظار یې وکړ او خوب یې یوړ معشوق د وعدې د پوره کولو لپاره راغی هغه یې ویده وموند جیب یې له مغزونو ډک کړ او هغه یې ویده پریښود او بیرته لاړ بيت ۶۱۸

M6:618 — خانهٔ خود را همی‌سوزی بسوز / کیست آن کس کت بگوید لایجوز

خانهٔ خود را همی‌سوزی بسوزکیست آن کس کت بگوید لایجوز
✦ دا بیت په پښتو وړاندې کړئ

M6:618

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — د هغه د مثنوي له ثبت شویو لیکچرونو څخه

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: خانه‌ی خودت را می‌سوزانی؟ پس بسوزان. کیست که بتواند بگوید این کار روا نیست؟ معنا: این بیت، خطاب به معشوق، از تسلیم و فداکاری کامل عاشق سخن می‌گوید: هستی عاشق ملک مطلق معشوق است و او در ملک خویش هر چه کند، رواست و کسی را یارای اعتراض نیست.

شرح

این بیت، اوج فنا و تسلیم عاشق در برابر معشوق را به تصویر می‌کشد. مولانا در اینجا با بیانی قاطع و بی‌پرده، از حق مطلق معشوق بر هستی عاشق سخن می‌گوید. او تأکید می‌کند که آنچه ما «خانه‌ی خود» می‌پنداریم، در حقیقت از آنِ معشوق است و اگر او بخواهد، می‌تواند آن را بسوزاند و از میان بردارد. در این منظر، «سوختن» نمادی از انهدام نفس، از میان رفتن خودی، و فانی شدن در ارادهٔ معشوق است؛ نوعی خودفراموشی و خویش‌گم‌کردن در ساحت او. این سوختن، خنکای دل معشوق است و رضایت کامل او.

من این بیت را با آموزه‌های مکتب اشعری پیوند می‌دهم، که معتقد بودند خداوند هر کاری با آفریدگان خود بکند، مجاز و عادلانه است، زیرا در ملک خود عمل می‌کند و نه در ملک دیگری. مولانا نیز همین منطق را در عالم عشق جاری می‌سازد: «خانه» یعنی هستی و وجود عاشق، ملک مطلق معشوق است. بنابراین، فقیهان و اهل شریعت، که کارشان تشخیص «جایز» و «ناجایز» است، در این عرصه هیچ حکمی نمی‌توانند بدهند. مگر می‌شود صاحب ملکی را از تصرف در ملک خود منع کرد؟ اگر مالکی خانه‌ی خود را آتش بزند، هیچ کس نمی‌تواند بگوید «لا یجوز». این نهایتِ تفویض و بی‌قید و شرطی در عشق است.

مولانا در جای دیگری در همین غزل، معشوق را «شیر مست» خطاب می‌کند. این تعبیر، تصویر قدرتمندی از ذات عشق یا خود معشوق است: شیری که هم درنده‌خوست و هم سرمست، یعنی در اعمال خویش از منطق عقل و قید و بندهای بشری آزاد است و درکی از تأثیرات بیرونی کارهای خود ندارد. این «شیر مست» می‌تواند با اعمالش، عاشق را در خون خود غرق کند و از او چیزی جز خنکای دل و رقص در خون نطلبد. این توصیف، جنبهٔ بی‌رحم و بی‌منطق عشق را که بر عقل چیره می‌شود، برجسته می‌کند؛ عشقی که می‌تواند گلوی صبر را بفشارد و خاموش کند، چرا که صبر جایی در مرام عاشقان ندارد.

نهایت اینکه، این بیت دعوتی به تسلیم مطلق است. در این مرتبه از عشق، عاشق نه تنها از معشوق شکایت نمی‌کند، بلکه حتی شکر نیز نمی‌گزارد، زیرا خود را در حد و اندازه‌ای نمی‌بیند که بتواند در برابر هستی مطلق، شکر یا شکایتی داشته باشد. هستی او عینِ نیستی و فنا در ذات معشوق است و هرچه بر او رود، عینِ لطف و عینِ حق است. هرگونه اعتراض یا قضاوت، نشانه‌ای از باقی‌ماندهٔ «منیّت» است که در این مرتبه از عشق، جایی ندارد.

نکات کلیدی

  • هستی عاشق، ملک مطلق معشوق است و معشوق در ملک خود، مجاز به هر تصرفی است.
  • مفهوم «سوختن خانه» نمادی از فنای نفس و انهدام خودی در برابر ارادهٔ معشوق است.
  • حکم «لا یجوز» (ناروا بودن) مختص فقه بشری است و در ساحت عشق الهی جایی ندارد.
  • این بیت بازتابی از منطق اشعری است که خداوند را مالک مطلق دانسته و افعال او را فراتر از قضاوت انسانی می‌داند.
  • معشوق (یا عشق) در مقام «شیر مست»، نمادی از قدرت بی‌منطق و رام‌نشدنی است که از بند عقل آزاد است.
  • تسلیم کامل، عدم شکایت و حتی عدم شکر، اوج مقام عاشق در این نوع رابطه است.

Sources: d6-s14 · 00:31:44 d6-s14 · 00:34:37 d6-s14 · 00:36:02 d6-s14 · 00:37:37 d6-s14 · 00:38:36 d6-s93 · 34:42:00

به زبانِ تو — ستاسو ژبه · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.