M1:208 — خون دوید از چشم همچون جوی او / دشمن جان وی آمد روی او

Este dístico presenta una imagen conmovedora, pero veraz, del destino final de los amores construidos sobre cimientos frágiles. Rumi nos muestra aquí al orfebre, cuya belleza —aquello mismo que enamoró a la doncella y atrajo el engaño del rey— se ha convertido ahora en la perdición de su existencia. Su «rostro» (rūy-e u), antes motivo de orgullo, «se tornó el enemigo de su alma». Este destino sirve como testimonio del dictamen universal de Rumi: «Los amores que se fundan en un 'color' / No son amor; son, al final, una deshonra».

«Color» (rang) aquí significa una cualidad accidental, algo perteneciente a la apariencia externa: la belleza del rostro, la riqueza, el estatus. Todo esto son «colores», pasajeros y perecederos. Un amor atado a tales «colores» inevitablemente decae con su desvanecimiento, conduciendo finalmente a la ignominia. Esto no es solo una reflexión sobre los afectos humanos, sino un principio ontológico. Cualquier cosa que sea perecedera y «muerta» —en términos de Rumi, cualquier cosa que carezca de permanencia— no puede ser la base de un amor duradero. El verdadero amor, sin embargo, debe dirigirse al «Viviente y Eterno», al Ḥayy lā Yamūt (el Viviente que no muere), quien no solo es eterno en sí mismo, sino que también otorga vida eterna y creciente al amante.

Esta no es simplemente la historia del orfebre; Rumi la extiende inmediatamente a parábolas universales: «El enemigo del pavo real son sus plumas», que conducen a su captura; la gacela cuya sangre es derramada por su almizcle; el zorro cuya piel es su enemigo; y el elefante cuyos colmillos provocan su perdición. En todos estos casos, lo que parece un adorno o una fuente de valor puede, desde otra perspectiva, conducir a la destrucción. Esto ilustra que cualquier atractivo mundano, si no va acompañado de discernimiento espiritual, puede llevar a un «mal destino» (sūʾ al-qaẓāʾ), tal como el propio orfebre caminó hacia su aciago final por sus propios pies.

En última instancia, el mensaje de Rumi es que el mundo es una montaña y nuestras acciones son los ecos que regresan a nosotros: «Este mundo es la montaña, y nuestra acción el grito / A nosotros vuelve el eco de los gritos». El orfebre, con su codicia, proclamó su propia sentencia de muerte, y su «rostro», que fue el instrumento de su avaricia, se convirtió en el enemigo de su alma. Esta es la recompensa de los actos que se manifiesta en este mismo mundo, y los amores efímeros, tarde o temprano, revelarán su vergonzoso semblante.

این بیت تصویری دردناک اما حقیقی از فرجام عشق‌هایی است که بر بنیانی سست بنا می‌شوند. مولانا زرگر را نشان می‌دهد که زیبایی‌اش، همان چیزی که کنیزک را به او دلبسته کرده بود، اکنون خود بلای جانش شده است. «روی او» که مایهٔ فخر بود، «دشمن جان وی آمد». این سرنوشت، شاهدی است بر آن حکم کلی مولوی که می‌فرماید: «عشق‌هایی کز پی رنگی بود / عشق نبود عاقبت ننگی بود.»

«رنگ» در اینجا به معنای هر صفت ظاهری و زودگذر است؛ مانند زیبایی چهره، ثروت یا مقام. عشقی که به این «رنگ‌ها» وابسته باشد، ناگزیر با از بین رفتن آنها، خود نیز از میان می‌رود و به رسوایی می‌انجامد. این یک قاعدهٔ کلی در هستی است. هر آنچه فانی و «مرده» است، نمی‌تواند مبنای عشقی پایدار باشد. عشق راستین، عشقی است که به «زندهٔ باقی» یا همان خداوند تعلق گیرد که نه تنها خود پایدار است، بلکه به عاشق نیز حیاتی ابدی می‌بخشد.

مولانا بلافاصله این موضوع را به نمونه‌های دیگر تعمیم می‌دهد: پرهای زیبای طاووس دشمن جان اوست، زیرا سبب شکارش می‌شود؛ مُشک آهو سبب ریخته شدن خونش می‌گردد؛ و پوستین روباه و عاج فیل نیز بهای جانشان تمام می‌شود. در همهٔ اینها، آنچه در ظاهر مایهٔ زیبایی و ارزش است، می‌تواند به سبب طمع دیگران یا ضعف خود فرد، عامل هلاکت شود. در نهایت، این پیام مولاناست که جهان مانند کوه است و اعمال ما همچون پژواکی به سوی خودمان بازمی‌گردد: «این جهان کوه است و فعل ما ندا / سوی ما آید نداها را صدا.» زرگر با دل بستن به ظواهر، ندای مرگ خود را سر داد و چهره‌اش که ابزار این عشق ظاهری بود، به دشمن جانش تبدیل شد.