M1:3406 — گفت نار از خاک بی شک بهترست / من ز نار و او ز خاک اکدرست

این بیت، سخن مستقیم ابلیس است که در برابر فرمان خداوند برای سجده بر آدم، به قیاس و استدلال عقلی روی می‌آورد. مولانا او را نخستین کسی می‌داند که در مقابل «نص» (فرمان صریح الهی) از «قیاس» (سنجش و مقایسه) استفاده کرد. منطق ابلیس کاملاً مادی و ظاهربینانه است: او دو عنصر خام یعنی آتش و خاک را با هم مقایسه می‌کند و چون آتش را لطیف‌تر، نورانی‌تر و بالاتر از خاکِ تیره و پست می‌بیند، نتیجه می‌گیرد که خودش نیز به عنوان مخلوق آتش، از آدم که مخلوق خاک است، برتر است.

نکتهٔ اصلی که مولانا نقد می‌کند، همین تکیه بر «اصل» و «نسب» مادی و غفلت از گوهر معنوی و «نفخهٔ الهی» در وجود آدم است. ابلیس تنها پوسته و ظاهر را می‌بیند و از حقیقتی که در ورای آن نهفته است، یعنی انتخاب و کرامت الهی، چشم می‌پوشد. این قیاس، نمونهٔ اعلای خودبینی و حجاب عقلی است که مانع از دیدن حقیقت می‌شود. در ابیات بعدی، خداوند این منطق را باطل می‌کند و نشان می‌دهد که برتری به تقوا و جان روشن است، نه به تبار و عنصر اولیه.